←
शुक्रवार, 26 डिसेंबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 180

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती | परि तीं कर्तेपणा न येती | जैसा सूर्य न शिवे राती | तैसे जाणावे || १८० ||

"Therefore, actions are performed, but they do not bring doership; just as the sun never touches the night, know it to be so."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartepana
मी कर्ता आहे ही भावना
Sense of doership
शिवे Verb
Shive
स्पर्श करणे
To touch or affect
राती Noun
Raati
रात्र
Night

💡 अर्थ

इसलिए कर्म तो किए जाते हैं, लेकिन उनमें 'मैं कर्ता हूँ' ऐसा अहंकार नहीं आता। जैसे सूर्य को कभी रात स्पर्श नहीं करती, वैसे ही इसे समझना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, पण त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नसते. तो कर्माच्या फळाला किंवा बंधनाला चिकटत नाही. सूर्याचे उदाहरण देऊन ते स्पष्ट करतात की, सूर्य जगाला प्रकाश देतो पण त्याला अंधाराचा किंवा रात्रीचा कधीच स्पर्श होत नाही. त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी व्यक्ती संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडते, पण ती कर्माच्या बंधनात किंवा अहंकाराच्या जाळ्यात अडकत नाही. त्याचे कर्म हे अकर्म होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपले काम पूर्ण निष्ठेने करावे, पण त्याचे श्रेय घेण्याचा हव्यास धरू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्यात मदत करताना 'मी हे केले' असा बडेजाव न मिरवता, ते आपले कर्तव्य समजून शांतपणे करावे.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनापासून अलिप्त कसे राहावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 128

जैसा कवळिला कवळु । न सांडिजे रसाळु । तैसा विषयांचा विटाळु । न धरीच जो ॥

"As a delicious morsel once taken is not cast out, so he who is filled with the bliss of the Self is not touched by the impurity of sense-objects."

कवळिला Verb
Kavalila
तोंडात घेतलेला
Taken in the mouth
कवळु Noun
Kavalu
घास
Morsel
रसाळु Adjective
Rasalu
चविष्ट किंवा रसाळ
Juicy or tasty
सांडिजे Verb
Sandije
टाकून देणे
To discard or spit out
विटाळु Noun
Vitalu
अशुद्धता किंवा दोष
Impurity or defect

💡 अर्थ

जिस प्रकार मुँह में लिया हुआ स्वादिष्ट ग्रास कोई थूकता नहीं है, उसी प्रकार जिसे आत्मसुख का स्वाद मिल गया है, वह सांसारिक विषयों के दोषों से विचलित नहीं होता।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीची) अवस्था स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा गोड आणि रसाळ पदार्थ खाताना आपण त्याचा आनंद घेतो आणि तो टाकून देत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या योग्याला आत्मज्ञानाचा आणि परमानंदाचा अनुभव आला आहे, तो बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप इ.) अडकत नाही. त्याच्यासाठी हे विषय आता अपवित्र किंवा टाकाऊ ठरत नाहीत, तर तो त्यांच्या पलीकडे गेलेला असतो. त्याला आत्मसुखाची इतकी गोडी लागलेली असते की बाह्य प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला एखाद्या चांगल्या कामात किंवा अभ्यासात मनापासून आनंद मिळू लागतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारखी बाह्य प्रलोभने आपल्याला त्रास देऊ शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या खेळाडूला सरावात आनंद मिळत असेल, तर तो आरामाच्या मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या अंतर्मनाची अवस्था सांगत आहेत, जो आत्मसुखात पूर्णपणे मग्न झालेला असतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 257

म्हणौनि समर्थें जे जे कीजे। तें तें इतरींही अनुष्ठिजे। मग तेंचि प्रमाण मानिजे। सामान्येंही॥

"Therefore, whatever the capable ones do, the same is practiced by others; and then that alone is accepted as the standard by common people."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
समर्थें Noun
Samarthē̃
श्रेष्ठ किंवा सामर्थ्यवान व्यक्तीने
By the capable/great person
अनुष्ठिजे Verb
Anuṣṭhijē
आचरण केले जाते
Is practiced or followed
प्रमाण Noun
Pramāṇa
आदर्श किंवा पुरावा
Standard or Authority
सामान्येंही Noun
Sāmānyē̃hī
सामान्य लोकांनी सुद्धा
Even by common people

💡 अर्थ

इसलिए, श्रेष्ठ पुरुष जो-जो आचरण करते हैं, अन्य लोग भी वैसा ही करते हैं। वे जिसे प्रमाण मान लेते हैं, समस्त संसार उसी का अनुसरण करता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली किंवा ज्ञानी लोक असतात, त्यांच्या कृतीचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. जर श्रेष्ठ व्यक्तीने धर्माचे आणि कर्तव्याचे पालन केले, तर समाजही त्याच मार्गावर चालतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण ते समाजासाठी एक आदर्श (Standard) ठरते. हे भगवद्गीतेतील 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या श्लोकाचे निरूपण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुले आपोआप त्यांचे अनुकरण करतात. उदाहरणार्थ, वडिलांनी वेळेवर काम केले तर मुलेही वक्तशीरपणा शिकतात.

📌 संदर्भ

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा