🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक जबाबदारीचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींना मान-सन्मान मिळतो किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार आहेत, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे लोकांचे लक्ष असते. सामान्य लोक स्वतःचे स्वतंत्र नीतिनियम ठरवण्याऐवजी या श्रेष्ठ व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालतात. जर समर्थ व्यक्तींनी धर्माचे आणि कर्तव्याचे पालन केले, तर समाज आपोआप सन्मार्गाला लागतो. याउलट जर नेत्यांचे आचरण बिघडले, तर संपूर्ण समाज अधोगतीला जातो. म्हणून ज्ञानी आणि समर्थ पुरुषांनी जगाच्या कल्याणासाठी आदर्श कर्मे करत राहिले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठे लोक किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी खोटे बोलणे टाळले, तर मुलेही सत्याचे महत्त्व शिकतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की श्रेष्ठ पुरुषांनी आपली कर्तव्ये चोख का बजावली पाहिजेत, कारण सामान्य जनता त्यांच्याच आचरणाचे अनुकरण करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येकाला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि अधिकारानुसार काही कर्तव्ये नेमून दिलेली असतात. या कर्तव्यांचे पालन करणे म्हणजेच 'स्वधर्म' होय. हा स्वधर्म आचरण्यास सोपा आणि कल्याणकारी असतो. ज्याप्रमाणे प्रवासात एखादा सुरक्षित आणि परिचित मार्ग सोडून आडमार्गाला लागल्यास संकट ओढवू शकते, त्याचप्रमाणे स्वधर्म सोडून परधर्माचे (दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे) अनुकरण करणे घातक ठरू शकते. म्हणून, विहित कर्माचे निष्काम भावनेने आचरण करणे हाच मोक्षाचा सुलभ मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास करणे किंवा नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हाच त्यांचा स्वधर्म आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीचे मार्ग न शोधता नियमित अभ्यास करणे हाच 'सुगत मार्ग' (योग्य मार्ग) आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनुष्याला त्याच्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करण्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. ते म्हणतात की, केवळ माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. जेव्हा हे ज्ञान बुद्धीच्या पलीकडे जाऊन अंतःकरणात (मनात) पूर्णपणे ठसते किंवा अनुभवले जाते, तेव्हाच ते 'निके' म्हणजे शुद्ध आणि फलदायी ठरते. हे ज्ञान मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधकारातून बाहेर काढते आणि त्याला सत्याची ओळख करून देते.

केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवून उपयोग नसतो, तर ते आपल्या मनात रुजले पाहिजे. उदाहरणार्थ, 'नेहमी खरे बोलावे' हे केवळ वाचून चालत नाही, तर ते मनापासून पटले की माणूस आपोआप सत्याने वागू लागतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत की ज्ञान अंतःकरणात ठसणे आवश्यक आहे.