शुक्रवार, 25 मे 2029
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 284

यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥

जैसा पूर्ण जलाशयु । तो सर्वही कामे सरे । तैसा ज्ञानियाचा जो निश्चयो । तो सर्वही अर्थासी पुरे ॥

"As a full reservoir serves all purposes, so the conviction of a wise man fulfills all needs."

जलाशयु Noun
Jalashayu
पाण्याचा मोठा साठा किंवा तलाव
A large reservoir or lake
कामे Noun
Kame
गरजा किंवा हेतू
Purposes or needs
सरे Verb
Sare
पूर्ण होतात
Are fulfilled
ज्ञानियाचा Noun
Jnaniyacha
आत्मज्ञानी पुरुषाचा
Of the enlightened person
निश्चयो Noun
Nishchayo
ठाम विश्वास किंवा बोध
Conviction or determination
अर्थासी Noun
Arthasi
प्रयोजनांना किंवा फळांना
To the purposes or meanings
पुरे Verb
Pure
पुरेसा होतो
Suffices

💡 अर्थ

जैसे एक बड़े जलाशय से सभी आवश्यकताएं पूरी हो जाती हैं, वैसे ही एक ज्ञानी पुरुष का निश्चय सभी उद्देश्यों को सिद्ध कर देता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे एखाद्याला तहान लागली असेल, स्नान करायचे असेल किंवा शेती करायची असेल, तर एका मोठ्या जलाशयामुळे त्याच्या या सर्व गरजा एकाच ठिकाणी भागतात; त्याला वेगवेगळ्या विहिरींकडे धाव घेण्याची गरज उरत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला वेदांमधील वेगवेगळ्या कर्मकांडांची किंवा लहान-सहान फळांची गरज उरत नाही. त्याचा 'निश्चय' (आत्मबोध) हाच इतका व्यापक असतो की त्यात सर्व प्रकारचे पुरुषार्थ आणि आनंद सामावलेले असतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात मूळ तत्त्व किंवा ध्येय साध्य झाले की इतर छोट्या गोष्टी आपोआप साध्य होतात. उदाहरण: जर एखाद्या विद्यार्थ्याने विषयाचा मूळ गाभा (Concept) नीट समजून घेतला, तर त्याला परीक्षेतील प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर वेगळे पाठ करण्याची गरज उरत नाही.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीची बुद्धी कशी स्थिर आणि परिपूर्ण असते, हे सांगताना माउली जलाशयाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 179

म्हणौनि कर्माचेनि आधारें । जो कर्मचि सांडूनि वावरे । तो कर्मत्यागी संसारे । तोचि एकु ॥

"Therefore, one who, while taking the support of action, moves about having abandoned the sense of action itself, he alone is the true renouncer in this world."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
कर्माचेनि Noun
Karmanicheni
कर्माच्या
Of action
सांडूनि Verb
Sanduni
सोडून / त्याग करून
Having abandoned
वावरे Verb
Vavare
वावरतो / वागतो
Behaves or moves about
संसारे Noun
Sansare
जगात / संसारात
In the world
एकु Adjective
Eku
एकच / अद्वितीय
Only one

💡 अर्थ

इसलिए, जो व्यक्ति संसार में कर्म करते हुए भी मन से कर्तापन के अहंकार को त्याग देता है, वही वास्तव में सच्चा कर्मत्यागी है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'नैष्कर्म्य' स्थितीचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, केवळ हातापायांनी कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. खरा कर्मत्यागी तोच आहे, जो बाहेरून सर्व कर्तव्ये पार पाडत असतानाही, अंतर्यामी 'मी हे कर्म करणारा आहे' या अहंकाराचा त्याग करतो. जो कर्माच्या फळाची अपेक्षा न धरता आणि कर्माशी स्वतःला न चिकटवता संसारात वावरतो, तोच खरा संन्यासी होय. कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहण्याची ही कला ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना, 'मी किती मोठे काम करतोय' असा गर्व न बाळगता आपले कर्तव्य आनंदाने पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाचा अहंकार न धरता केवळ खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळणे.

📌 संदर्भ

चौथ्या अध्यायात श्रीकृष्ण कर्माचे आणि ज्ञानाचे दिव्य स्वरूप सांगत आहेत. येथे ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत जिने कर्म करत असतानाही कर्माच्या बंधनातून मुक्तता मिळवली आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 97

म्हणौनि तूं पां धनुर्धरा | या कर्मातें न संडवे सर्वथा | परि फळाची आशा न धरितां | आचरावें हें ||

"Therefore, O Archer, do not ever abandon action; but perform it without harboring any hope for the fruit."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
हे अर्जुना (धनुष्य धारण करणाऱ्या)
O Archer (Arjuna)
कर्मातें Noun
Karmate
कर्माचा / कृतीचा
Action / Duty
संडवे Verb
Sandave
त्याग करावा / सोडावे
To abandon / To leave
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे / कोणत्याही प्रकारे
Completely / In any way
आशा Noun
Aasha
अपेक्षा / इच्छा
Hope / Desire
आचरावें Verb
Aacharave
आचरण करावे / पार पाडावे
To practice / To perform

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन, तुम कर्म का त्याग कभी मत करो; बल्कि फल की इच्छा रखे बिना अपना कर्तव्य निभाओ।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, देहधारी मनुष्याला कर्म करणे पूर्णपणे सोडणे शक्य नाही. सृष्टीचे चक्र चालू ठेवण्यासाठी प्रत्येकाला विहित कर्मे करावीच लागतात. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करतोय' हा अहंकार सोडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी हेच मार्गदर्शन दिले आहे की, फळाचा विचार न करता स्वधर्म म्हणून कृती कर.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा यशाचा विचार न करता, ते काम उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष द्यावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला हा विषय किती चांगला समजेल' यावर लक्ष दिले तर तणाव कमी होतो आणि यश आपोआप मिळते.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला समजावून सांगतात की कर्तव्य पार पाडणे आवश्यक आहे, परंतु ते फळाच्या आसक्तीशिवाय केले पाहिजे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा