🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जीव आणि ईश्वर या दोघांचेही अनेक जन्म होतात, परंतु त्यांच्यात एक मोठा फरक आहे. जीव हा मायेच्या अधीन असल्यामुळे आपल्या पूर्वजन्मांच्या स्मृती विसरतो. याउलट, ईश्वर हा मायेचा स्वामी (मायापती) असल्यामुळे त्याला भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांचे पूर्ण ज्ञान असते. अर्जुनाला स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पडला आहे, तर श्रीकृष्ण आपल्या मूळ स्वरूपात स्थित राहून सर्व घटनांचे साक्षीदार आहेत.

आपल्या आयुष्यात घडणाऱ्या घटनांचा अर्थ आपल्याला कधीकधी समजत नाही, कारण आपल्याला आपला भूतकाळ पूर्णपणे माहित नसतो. अशा वेळी ईश्वरावर विश्वास ठेवावा की तो सर्व जाणतो आणि आपल्या कर्माचा योग्य हिशोब ठेवून आपल्याला मार्गदर्शन करतो. उदाहरण: संकटाच्या वेळी विचलित न होता 'ईश्वराची ही काहीतरी योजना असेल' असा सकारात्मक विचार करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या आणि स्वतःच्या पूर्वजन्मांच्या स्मृतींमधील फरक स्पष्ट करून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया जसे की चालणे किंवा बोलणे चालू असतात, त्या क्रियांमध्ये पाय किंवा जीभ आपले कार्य करत असतात. परंतु, ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, अशा व्यक्तीच्या मनात 'मी हे करत आहे' असा अहंकार नसतो. तो स्वतःला कर्माचा कर्ता मानत नाही. त्याचे अकर्तेपण (मी कर्ता नाही ही भावना) कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही. तो केवळ साक्षीभावाने सर्व क्रियांकडे पाहतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता, 'माझ्या हातून देवाने हे कार्य करून घेतले' असा भाव ठेवणे म्हणजे अकर्तेपणाचा सराव होय.

आत्मज्ञानी पुरुष शारीरिक क्रिया करत असतानाही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे भयंकर परिणाम स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू किंवा पाप नाही. संशय हा माणसाच्या बुद्धीला ग्रासतो, ज्यामुळे त्याची निर्णयक्षमता नष्ट होते. ज्याच्या मनात संशय घर करतो, तो सत्यापासून दूर जातो आणि अखेर स्वतःचा नाश करून घेतो. हा संशय माणसाला अधोगतीच्या मार्गावर ढकलणारा सर्वात मोठा अडथळा आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण स्वतःच्या क्षमतेवर किंवा आपल्या ध्येयावर सतत संशय घेतला, तर आपण कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने जर अभ्यासाच्या पद्धतीवर सतत संशय घेतला, तर तो एकाग्रतेने अभ्यास करू शकणार नाही आणि परीक्षेत अपयशी ठरेल.

भगवद्गीतेतील 'संशयात्मा विनश्यति' या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज संशयाचे गांभीर्य आणि त्याचे घातक परिणाम सांगत आहेत.