🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य देहाने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने कर्मात अकर्म पाहतो आणि जो कर्मे सोडून बसला असूनही मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करतो (म्हणजेच अकर्मात कर्म पाहतो), तोच खरा ज्ञानी होय. आत्मज्ञानामुळे ज्याचा अहंकार नष्ट झाला आहे, तोच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला देणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवान श्रीकृष्णांचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, 'काम' (वासना) हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. हा केवळ पापाचा उगम नसून तो मनुष्याचे ज्ञान आणि विवेक पूर्णपणे झाकून टाकतो. म्हणूनच याला 'महापापी' असे म्हटले आहे. जोपर्यंत मनात वासना जिवंत आहे, तोपर्यंत मनुष्याला शांती आणि मोक्ष मिळू शकत नाही. म्हणून अर्जुनाला (पंडुसुता) श्रीकृष्णांनी आज्ञा दिली आहे की, या वासनेचा मुळापासून नाश करणे हेच श्रेयस्कर आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या चुकीच्या गोष्टीचा मोह होतो किंवा स्वार्थासाठी दुसऱ्याचे नुकसान करण्याची इच्छा होते, तेव्हा तो 'काम' आहे असे समजावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करण्याऐवजी कॉपी करण्याचा विचार येणे हा 'काम' आहे; अशा विचारांचा वेळीच नाश करणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

इंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांच्या आश्रयाने राहणारा 'काम' हा ज्ञानाचा शत्रू कसा आहे, हे सांगताना श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा नाश करण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या सामर्थ्याचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादी नाव पाण्यात सुरक्षित प्रवास करत असताना अचानक सुटलेला प्रचंड वारा तिला दिशाहीन करतो आणि शेवटी तिला बुडवतो, तसेच मानवी मनाचे आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपली इंद्रिये मोकळी सोडते आणि त्याचे मन त्या इंद्रियांच्या विषयांकडे धावू लागते, तेव्हा ती इंद्रिये त्या व्यक्तीची विवेकबुद्धी हिरावून घेतात. एकच इंद्रिय जरी मनाला ओढू लागले, तरी ते संपूर्ण जीवनाचा नाश करण्यास पुरेसे ठरते. म्हणून आत्मसंयम आणि बुद्धीची स्थिरता अत्यंत आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आहारी जातो, तेव्हा आपले मन इंद्रियांच्या मागे धावत असते. अशा वेळी आपली प्रगती थांबते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रियांवर ताबा नसल्यास बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माउलींनी नावेचे उदाहरण दिले आहे.