🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीमध्ये भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीने ज्याची कर्मे दग्ध झाली आहेत, त्याला त्या कर्मांची फळे भोगावी लागत नाहीत. ज्ञानाचे सामर्थ्य एवढे मोठे आहे की ते कर्माचा कर्तेपणा नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ निकालाच्या चिंतेने अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या उद्देशाने अभ्यास केला तर त्याला अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानामुळे मनुष्याची कर्माच्या बंधनातून कशी सुटका होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाच्या अत्युच्च अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा साधक आत्मसाक्षात्काराच्या स्थितीत पोहोचतो, तेव्हा त्याला बाह्य जगातील शब्दादी विषयांचे भान राहत नाही. त्याची इंद्रिये जी एरवी बाह्य सुखांकडे धावत असतात, ती अंतर्मुख होऊन आपले वेगळेपण विसरतात. शेवटी, ज्या मनामुळे संकल्प-विकल्प निर्माण होतात, ते मन देखील आत्मस्वरूपात विलीन होते. ही अवस्था म्हणजे द्वैताचा नाश आणि केवळ अद्वैत आनंदाचा अनुभव होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कामात पूर्णपणे एकाग्र होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंगाटाचा किंवा तहान-भुकेचा विसर पडतो. हीच एकाग्रता जर आपण ध्यानामध्ये लावली, तर मानसिक ताण कमी होऊन खरी शांती मिळते.

आत्मसाक्षात्कार झालेल्या व्यक्तीची स्थिती कशी असते, जिथे मन आणि इंद्रिये आत्मस्वरूपात विलीन होतात, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात वावरताना जे जे कर्म 'उचित' म्हणजे योग्य आहे आणि जे 'प्रसंगें' म्हणजे परिस्थितीनुसार आपल्या वाट्याला आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. 'विहित' कर्माचा अर्थ असा की जे आपल्या अधिकारानुसार आणि धर्माप्रमाणे आपल्याला करणे प्राप्त आहे. असे कर्म निभ्रांतपणे (कोणतीही शंका न बाळगता) पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा, ते कर्तव्य भावनेने पूर्ण करणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला कठीण विषयाचा अभ्यास करावा लागत असेल, तर तो कंटाळा न करता आपले 'विहित' कर्तव्य समजून पूर्ण करावा. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी अभ्यास करणे हे प्राप्त झालेले उचित कर्म आहे, ते टाळू नये.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्वधर्म आणि विहित कर्म करण्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.