🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. युद्धभूमीवर अर्जुन आपल्या नातेवाईकांविषयीच्या ममतेने आणि मोहाने ग्रासला गेला होता. श्रीकृष्ण त्याला बजावून सांगत आहेत की, 'हे धनुर्धरा, तू एक श्रेष्ठ योद्धा आहेस. अशा वेळी कर्तव्यापासून विचलित होऊन मनाला मोहाच्या स्वाधीन करणे हे तुझ्यासारख्या व्यक्तीला सर्वथा अनुचित आहे.' येथे 'झकविजे' म्हणजे फसवणे. मन जेव्हा भावनेच्या आहारी जाते, तेव्हा ते बुद्धीला फसवते, हेच या ओवीचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडत असतो, तेव्हा वैयक्तिक भावना किंवा मोह आड येऊ देऊ नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा फायदा करून देण्यासाठी नियमांकडे दुर्लक्ष करणे हे 'अनुचित' आहे.

कुरुक्षेत्रावर अर्जुन युद्धापासून परावृत्त होत असताना, श्रीकृष्ण त्याला मोहाचा त्याग करून क्षात्रधर्माचे पालन करण्यास सांगत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या युद्धाच्या सुरुवातीच्या मानसिकतेचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्रावर दोन्ही सैन्ये समोरासमोर उभी ठाकली असताना, अर्जुन श्रीकृष्णाला आज्ञा करतो की रथ दोन्ही सैन्यांच्या अगदी मध्यभागी न्यावा. येथे अर्जुनाचा आत्मविश्वास आणि युद्धाची ओढ दिसून येते. त्याला हे पाहायचे आहे की आपल्या विरुद्ध कोण कोण योद्धे उभे आहेत. ही ओवी श्रीकृष्णाच्या 'सारथ्य' धर्माचे आणि अर्जुनाच्या 'वीरवृत्तीचे' दर्शन घडवते. परिस्थितीचे पूर्ण आकलन करून घेण्याची अर्जुनाची ही कृती त्याच्या युद्धकौशल्याचा भाग आहे.

कोणतेही मोठे काम किंवा स्पर्धा सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोरची आव्हाने आणि परिस्थितीचे नीट निरीक्षण करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत उत्तरपत्रिका लिहिण्यापूर्वी सर्व प्रश्न नीट वाचून घेणे, जेणेकरून आपल्याला कशाचा सामना करायचा आहे याची स्पष्ट कल्पना येईल.

कुरुक्षेत्रावर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेण्यास सांगतो जेणेकरून तो शत्रू पक्षाचे निरीक्षण करू शकेल.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मार्गदर्शन करताना सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे हा खरा मार्ग नाही. खरा मार्ग म्हणजे कर्मामागील 'मी करतो' हा अहंकार सोडणे होय. अर्जुनाला 'धनुर्धरा' म्हणून संबोधून ते त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आणि कौशल्याची आठवण करून देत आहेत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा आणि कर्तेपणाचा गर्व सोडतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने कर्मयोगाचे आचरण करू शकतो. कर्माचा 'आदर' करणे म्हणजे ते ईश्वराची सेवा समजून पूर्ण निष्ठेने करणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम आपली जबाबदारी समजून आनंदाने पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर स्वतःचा बडेजाव न मिरवता, तो आपल्या मेहनतीचा आणि आशीर्वादाचा भाग आहे असे मानावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अहंकार सोडून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.