🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे मार्मिक वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहतो, तेव्हा त्याला समोर शत्रू म्हणून नाही तर आपलेच 'गोत्रज' (नातेवाईक) दिसतात. भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य आणि इतर सर्व आप्तस्वकीय पाहून अर्जुनाचे मन गोंधळून जाते. युद्धाच्या भीषण वास्तवापेक्षा त्याला नात्यांमधील ओढ जास्त जाणवू लागते. हा विस्मय केवळ आश्चर्याचा नसून तो एका मोठ्या मानसिक संघर्षाची आणि मोहाची सुरुवात आहे. स्वतःच्याच माणसांविरुद्ध शस्त्र उचलण्याच्या कल्पनेने तो विस्मित होतो.

जेव्हा आपण आयुष्यात कठीण निर्णय घेतो, तेव्हा कधीकधी भावना आणि कर्तव्य यांच्यात संघर्ष होतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पात आपल्या जवळच्या मित्राची चूक सुधारताना आपल्याला संकोच वाटू शकतो, अशा वेळी आपण अर्जुनासारखे गोंधळतो. अशा वेळी भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व देणे आवश्यक असते.

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन समोरच्या योद्ध्यांकडे पाहतो आणि त्याला सर्वत्र आपलेच नातेवाईक दिसतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, भगवंताचे अवतार घेणे (जन्म) आणि त्यांनी केलेली कार्ये (कर्म) ही सामान्य मानवासारखी वासना किंवा कर्माच्या बंधनातून निर्माण झालेली नसतात. ती पूर्णपणे दिव्य आणि लोककल्याणासाठी असतात. जो साधक हे गुपित अंतःकरणापासून जाणतो, त्याची संसारातील आसक्ती नष्ट होते. असा ज्ञानी पुरुष मृत्यूत्तर पुनर्जन्माच्या चक्रात न अडकता थेट ईश्वराशी एकरूप होतो, म्हणजेच त्याला मोक्ष प्राप्त होतो.

आपण जे काही काम करतो, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता 'ईश्वरार्पण' बुद्धीने केल्यास कर्माचे बंधन राहत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केल्यास तो आनंददायी होतो.

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य जन्माचे आणि कर्माचे रहस्य अर्जुनाला सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गुह्य सिद्धांताचे स्पष्टीकरण देतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य कर्मे करत असताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार पूर्णपणे सोडून देतो, तो कर्माच्या फळांपासून मुक्त राहतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती ईश्वराच्या इच्छेनुसार किंवा केवळ कर्तव्य म्हणून कर्म करते, तेव्हा त्या कर्माचे चांगले किंवा वाईट परिणाम त्याला बाधत नाहीत. हे अकर्तेपण म्हणजे कर्माचा त्याग नसून कर्मातील अहंकाराचा त्याग आहे. अशा स्थितीत राहणारा मनुष्य अनंत काळपर्यंत कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते माझे कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना 'मी उपकार केले' असे न वाटता 'हे माझे कर्तव्य होते' असे मानणे म्हणजे अकर्तेपणा होय.

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे आणि अकर्ता भाव कसा जपावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.