🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म करणे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याचा भाग आहे, ते केवळ ओझे म्हणून न करता अत्यंत प्रेमाने आणि भक्तीभावाने करावे. तसेच, ते कर्म करताना शास्त्राने किंवा शिस्तीने सांगितलेल्या पद्धतीनुसार (यथाविधी) करावे. जेव्हा आपण आपले काम आनंदाने आणि योग्य पद्धतीने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता आध्यात्मिक प्रगतीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास केवळ परीक्षेसाठी न करता, तो विषयाच्या आवडीने आणि नियोजित वेळापत्रकानुसार केला पाहिजे. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना तो कंटाळा न करता मनापासून केल्यास विषयाचे सखोल ज्ञान प्राप्त होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्मे प्रेमाने आणि शास्त्रशुद्ध पद्धतीने करण्याच्या आवश्यकतेबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विवेकाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, अर्जुना, तुझ्या समोर असलेली परिस्थिती किंवा तुला वाटणारे दुःख हे कायमस्वरूपी (सत्य) आहे की केवळ तात्पुरता भास (असत्य) आहे, याचा तू शांतपणे विचार कर. ज्याप्रमाणे आपण सोने आणि पितळ यातील फरक पारखून घेतो, त्याचप्रमाणे जीवनात काय शाश्वत आहे आणि काय नाशिवंत आहे हे ओळखून, जे शाश्वत सत्य आहे त्याचाच ध्यास धरावा.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा खूप राग येतो किंवा भीती वाटते, तेव्हा क्षणभर थांबून विचार करावा की ही गोष्ट खरोखर इतकी महत्त्वाची आहे का? विवेकाने विचार केल्यास आपल्याला समजते की राग तात्पुरता आहे, आणि आपण शांत राहून योग्य निर्णय घेऊ शकतो.

भगवद्गीतेतील 'नासतो विद्यते भावो' या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखण्यासाठी विवेकाची गरज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरली आहेत आणि ज्याचा स्वतःच्या इंद्रियांवर ताबा आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपात स्थिर होते. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती मनाला विचलित करतात; परंतु जो या चंचलतेवर विजय मिळवतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच आत्मज्ञानाची परिपक्वता होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपल्या रागावर किंवा जिभेच्या चवीवर (खाण्यावर) नियंत्रण ठेवतो, तेव्हा आपण अधिक शांत आणि विचारी बनतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व विशद करत आहेत.