🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सामाजिक महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ आहेत किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार आहे, त्यांच्यावर मोठी जबाबदारी असते. जर ज्ञानी किंवा समर्थ माणसाने आपली कर्तव्ये सोडून दिली, तर सामान्य जनता गोंधळून जाईल आणि चुकीच्या मार्गाला लागेल. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आणि लोकांमध्ये शिस्त निर्माण करण्यासाठी समर्थांनी स्वतः आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. त्यांचे वागणे हेच अज्ञानी लोकांसाठी दीपस्तंभासारखे कार्य करते.

एखाद्या शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी जर स्वतः वेळेवर शाळेत येण्याचे आणि शिस्तीचे पालन केले, तर शिक्षक आणि विद्यार्थी त्यांचे पाहून आपोआप शिस्त पाळू लागतात. मोठ्यांचे वागणे हेच लहानांसाठी मार्गदर्शक ठरते.

ज्ञानी पुरुषाने कर्म का करावे आणि समाजासमोर कोणता आदर्श ठेवावा, याचे विवेचन येथे केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे शक्य नाही आणि ते श्रेयस्करही नाही. अर्जुनासारख्या योद्ध्याने आपले विहित कर्तव्य (युद्ध) सोडणे चुकीचे आहे. कर्माचे बंधन तेव्हाच पडते जेव्हा आपण ते फळाच्या आशेने करतो. जर आपण फळाची आसक्ती सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म केले, तर ते कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना निकालाची काळजी करण्यापेक्षा कामाच्या दर्जावर लक्ष द्यावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मी किती चांगल्या प्रकारे अभ्यास करू शकतो' यावर लक्ष केंद्रित करावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या वाट्याला आलेले आणि शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य (विहित कर्म) कधीही सोडू नये. जेव्हा आपण आपले काम प्रामाणिकपणे आणि नैतिक मूल्यांना धरून करतो, तेव्हा ते कर्मच आपल्याला परम पुरुषार्थाकडे म्हणजेच मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता ते योग्य रीतीने करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हीच आपली भक्ती मानून पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीच्या मार्गाचा अवलंब न करता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे म्हणजे 'सधर्म' आचरण होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे पालन करण्यास सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून देतात.