🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवान श्रीकृष्णांच्या 'कर्मण्यकर्म य: पश्येत्' या सिद्धांताचे स्पष्टीकरण करतात. आत्मज्ञानी पुरुष शरीराने सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता नाही' या जाणिवेमुळे कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, म्हणून त्याचे कर्म हे 'अकर्म' ठरते. याउलट, एखादा मनुष्य बाहेरून कर्म सोडून बसला असला तरी त्याच्या मनात जर वासना आणि संकल्प सुरू असतील, तर ते त्याचे 'अकर्म' नसून 'कर्म'च आहे. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली, तोच खरा योगी आणि मुक्त पुरुष होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मी नाही तर ईश्वरी शक्ती माझ्याकडून करून घेत आहे' असा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरण: एखादा डॉक्टर शस्त्रक्रिया करताना स्वतःला केवळ एक माध्यम मानतो, तेव्हा तो यशापयशाच्या चिंतेतून मुक्त राहतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि तात्विक भेद समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मस्वरूपाचे किंवा ईश्वराच्या खऱ्या रूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. ते सांगतात की, जोपर्यंत मन विषयांच्या मागे धावत आहे, तोपर्यंत ईश्वराची प्राप्ती होत नाही. जेव्हा योगाभ्यासाने किंवा भक्तीने मन स्थिर होते, बुद्धीचे तर्क-वितर्क थांबतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे जेव्हा मनुष्याचा अहंकार गळून पडतो, तेव्हाच त्याला परमात्म्याचा अनुभव येतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा आपण खूप गर्विष्ठ होतो, तेव्हा आपण या ओवीची आठवण ठेवून आपला अहंकार कमी करण्याचा प्रयत्न करावा. शांत राहिल्याने आपल्याला योग्य निर्णय घेता येतात.

या ओवीत श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून) अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे जीवात्मा परमात्म्यात विलीन होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीर आणि इंद्रियांनी कर्मे करत असतानाही, 'मी कर्ता नाही' या आत्मज्ञानामुळे कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो (कर्मात अकर्म पाहणे), आणि जो मनुष्य बाह्यतः कर्म सोडून बसला असला तरी मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो (अकर्मात कर्म पाहणे), या दोघांमधील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी आहे. असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती केवळ जबाबदारी म्हणून न करता, ती ईश्वराची सेवा आहे या भावनेने केल्यास कर्माचा ताण येत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.