🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करून नैष्कर्म्य अवस्था प्राप्त होत नाही. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्यासाठी 'विहित' (शास्त्रसंमत आणि कर्तव्य म्हणून प्राप्त) आहे, तेच करणे सर्वात श्रेयस्कर आहे. असे कर्म करणे स्वाभाविक असल्याने 'सोपे' असते आणि ते स्वधर्म म्हणून केल्यामुळे मनुष्याला कर्माचे बंधन किंवा 'पाप' लागत नाही. म्हणून संभ्रम सोडून आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगी पळ काढण्यापेक्षा आपल्या वाट्याला आलेली जबाबदारी (उदा. विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे किंवा कर्मचाऱ्याने आपले काम करणे) प्रामाणिकपणे पार पाडावी. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यश मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा आपले नैसर्गिक कर्तव्य पार पाडणे अधिक श्रेयस्कर आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या मनावर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याला बाह्य जगातील प्रलोभने घाबरवू शकत नाहीत. इंद्रियांचा स्वभावच विषयांकडे (जसे की चव, रूप, शब्द) धावण्याचा असतो. परंतु, जर मन बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या नियंत्रणात असेल, तर ही इंद्रिये साधकाला विचलित करू शकत नाहीत. हे म्हणजे एखाद्या निष्णात सारथ्याने लगाम हाती धरलेल्या घोड्यांसारखे आहे; घोडे धावतात खरे, पण ते रथाला चुकीच्या मार्गावर नेऊ शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या मनावर ताबा ठेवला, तर सोशल मीडिया किंवा बाह्य आकर्षणे आपल्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही त्यावर लक्ष न देता एकाग्र राहणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना, ज्याने मनावर विजय मिळवला आहे त्याला इंद्रिये कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या प्रतिसादाचे वर्णन करतात. अर्जुन रणांगणावर उभा राहून तत्त्वज्ञानाच्या आणि धर्माच्या मोठ्या गोष्टी करत होता, परंतु त्याचे मन मोहाने आणि शोकाने ग्रासलेले होते. श्रीकृष्ण हसले कारण अर्जुनाचा हा विरोधाभास त्यांना स्पष्ट दिसत होता. तो ज्ञानी असल्यासारखा बोलत होता, पण त्याचे वागणे अज्ञानाचे होते. हे हसणे अर्जुनाचा अहंकार दूर करण्यासाठी आणि त्याला वास्तवाची जाणीव करून देण्यासाठी होते. आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नसलेला माणूसच असा शोक करतो, हे श्रीकृष्ण सुचवत आहेत.

जेव्हा एखादी व्यक्ती खूप माहिती असल्याचा आव आणते पण प्रत्यक्ष कृती करताना गोंधळते, तेव्हा तिला वास्तवाची जाणीव करून देण्यासाठी या ओवीचा संदर्भ दिला जातो. उदाहरणार्थ, आरोग्यावर मोठे भाषण देणाऱ्या व्यक्तीने स्वतः व्यायामाचा कंटाळा केल्यास ही ओवी लागू होते.

अर्जुनाने युद्धाला नकार देऊन जो शोक व्यक्त केला, त्यावर श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करण्यासाठी सुरुवात करतात.