🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'ब्राह्मी स्थिती' प्राप्त करण्याचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत माणसाला आपल्या शरीराचा अभिमान असतो, तोपर्यंत त्याला आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. जेव्हा साधक 'देहभाव' (मी केवळ शरीर आहे ही भावना) त्यागून देहापलीकडे असलेल्या आत्मतत्त्वाचा विचार करतो, तेव्हाच तो संशयरहित होऊन परब्रह्माशी एकरूप होतो. ही अवस्था म्हणजे सर्व दुःखांचा अंत आणि शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होय.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा आपल्या रूपाचा किंवा शरीराचा खूप गर्व करतो. हा गर्व किंवा अहंकार सोडल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी 'हे शरीर नश्वर आहे पण माझा आत्मा अविनाशी आहे' असा विचार केल्यास भीती कमी होते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या शेवटी स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज ब्राह्मी स्थितीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'कर्तव्याला' प्राधान्य दिले पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेने ते कर्म पूर्ण करणे हाच खरा मार्ग आहे. यात आळस न करता तत्परतेने कृती करण्यावर भर दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज आहे, तर 'हे माझे काम नाही' असे न म्हणता, ती वेळची गरज ओळखून त्वरित मदत करणे म्हणजे 'अवसरेंकरूनि प्राप्त' कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की साधकाने आपली ऐहिक कर्तव्ये आसक्तीशिवाय कशी पार पाडावीत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, वरवर पाहता संन्यास मार्ग (ज्यात कर्माचा त्याग दिसतो) आणि कर्मयोग मार्ग (ज्यात ईश्वरासाठी कर्म केले जाते) हे भिन्न वाटू शकतात. परंतु, या दोन्ही मार्गांचे अंतिम फळ म्हणजे मोक्षप्राप्ती हे एकच आहे. जो मनुष्य या दोन्ही मार्गांतील आंतरिक एकता ओळखतो, त्यालाच सत्याचे यथार्थ ज्ञान झाले आहे. ज्ञानेश्वर माऊलींच्या मते, दृष्टीमध्ये भेद न ठेवता या दोन्ही मार्गांना एकाच ध्येयाकडे नेणारे मार्ग म्हणून पाहणे हीच खरी तत्त्वदृष्टी आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते केवळ स्वार्थासाठी न करता, समाजहित किंवा ईश्वराची सेवा म्हणून केले, तर ते कामच भक्ती बनते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि समाजाची सेवा करण्यासाठी अभ्यास केला, तर तो त्याचा 'योग' ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग या दोन मार्गांमधील मूलभूत ऐक्य ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.