🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते सांगतात की मनुष्याने कर्माची निवड करताना स्वतःच्या स्वार्थाचा विचार न करता, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे धर्माने (कर्तव्याने) 'विहित' (नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते केवळ उरकून टाकू नये, तर ते 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा (फळाशा) ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाचा मोह सोडतो, तेव्हाच आपण त्या कर्मात आपले पूर्ण कौशल्य ओतू शकतो आणि ते कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जसे की एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला किती गुण मिळतील?' या विचारात वेळ न घालवता, आपला अभ्यास हेच आपले विहित कर्तव्य मानून ते प्रामाणिकपणे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

संसारात राहून कर्माच्या बंधनात न अडकता जीवन कसे जगावे, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्यापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही हाव किंवा अपेक्षा नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून केवळ कर्मावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म 'उत्तम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे होते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्तव्यावर) लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना 'मला पैकीच्या पैकी गुण मिळतील का?' असा विचार करण्याऐवजी 'मी हे गणित अचूक कसे सोडवू शकेन?' यावर लक्ष द्यावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनात न अडकता कार्य कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपाचे सखोल वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानी होतो, तेव्हा तो जगातील सर्व कर्मे करत असूनही त्या कर्मांचा त्याला अभिमान नसतो. जसे भाजलेले बी जमिनीवर पेरले तरी त्यातून पुन्हा रोप किंवा अंकुर येत नाही, तसेच ज्ञानाच्या अग्नीत भाजलेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा फळाला कारणीभूत ठरत नाहीत. हे 'अकर्म' स्थितीचे लक्षण आहे, जिथे शरीर कर्म करते पण आत्मा अलिप्त राहतो.

आपण आपले दैनंदिन काम पूर्ण निष्ठेने करावे, पण 'मीच हे केले' असा अहंकार ठेवू नये. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याचा हट्ट धरला नाही, तर ते कर्म आपल्याला मानसिक शांती देते आणि बंधनात अडकवत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळांपासून कसा मुक्त राहतो.