🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले आणि जे करणे योग्य आहे असे 'विहित कर्म' कधीही टाळू नये. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या बरोबर (सधर्म) आहे, तेच कर्म अत्यंत निष्ठेने आणि मनापासून करावे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, ते शुद्ध भावनेने आणि एकाग्रतेने करणे हेच श्रेष्ठ लक्षण आहे. यातच मनुष्याचे कल्याण सामावलेले आहे.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम हे केवळ ओझे न मानता, ते आपले पवित्र कर्तव्य आहे या भावनेने पूर्ण लक्ष देऊन पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, वर्गात शिकताना इकडे तिकडे लक्ष न देता पूर्ण एकाग्रतेने ऐकणे म्हणजे 'मन लावून' कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित आणि धर्मसम्मत कर्तव्य पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे भस्म करतो, त्याप्रमाणे 'मी देह नसून आत्मा आहे' हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याची सर्व कर्मे (संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण) दग्ध होतात. ज्ञानाच्या या अग्नीमध्ये कर्माचे अस्तित्व संपते आणि तो साधक पूर्णपणे आत्मस्वरूपात विलीन होतो. अशा स्थितीत त्याला कर्माचे कोणतेही बंधन उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास, अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि मन प्रसन्न राहते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'ज्ञानाग्नी' संकल्पना स्पष्ट करत आहेत, जी कर्माची बंधने नष्ट करते.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगतात की, मनुष्याने स्वतःला कर्ता न मानता, सर्व कर्मे ईश्वराची आहेत या भावनेने करावीत. जेव्हा आपण 'मी' आणि 'माझे' हे भाव सोडतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी हेच सांगितले आहे की, तू केवळ निमित्तमात्र होऊन तुझे विहित कर्म कर. मनातील संताप, चिंता आणि फळाची आशा सोडून दिलेले कर्म हेच खरे योग होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा अहंकार न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे या भावनेने अभ्यास करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करण्याचा मार्ग सांगत आहेत.