🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'योगारूढ' अवस्थेचे मर्म सांगतात. साधक जेव्हा इंद्रियांच्या भोगांपासून आणि कर्माच्या फळांच्या अपेक्षेपासून मुक्त होतो, तेव्हा त्याच्या मनातील 'संकल्प' (म्हणजेच हे करू किंवा ते करू ही वृत्ती) मावळतात. जोपर्यंत मनात संकल्प असतात, तोपर्यंत चित्त स्थिर होत नाही. जेव्हा संकल्पांचा पूर्णपणे त्याग होतो, तेव्हाच मनुष्य खऱ्या अर्थाने योगाच्या शिखरावर आरूढ होतो, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष देणे म्हणजे संकल्पाचा त्याग करणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासाच्या प्रक्रियेत आनंद मानणे ही योगारूढ होण्याची पहिली पायरी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला 'योगारूढ' व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचे मन विचलित झाले. त्याचे हृदय करुणेने आणि दुःखाने भरून आले. ज्या धनुष्याच्या जोरावर तो विजय मिळवणार होता, तेच 'गांडीव' धनुष्य त्याने खाली टाकले. ही अवस्था केवळ शारीरिक थकवा नसून ती एक खोल मानसिक द्वंद्व आणि वैराग्याची (विषादाची) सुरुवात आहे. अर्जुनाचा हा विषादच पुढे त्याला श्रीकृष्णाच्या उपदेशाकडे घेऊन जातो.

जेव्हा आपण जीवनात मोठ्या संकटात असतो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा घाईने चुकीचा निर्णय घेण्यापेक्षा क्षणभर थांबून आपल्या भावना समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरण: परीक्षेत कठीण प्रश्न पाहून घाबरून न जाता, क्षणभर शांत होऊन विचार करणे.

आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुनाचे मन विचलित झाले आहे आणि तो शस्त्रे त्यागून रथात बसला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या वैराग्याचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ घरादाराचा किंवा वस्तूंचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जर माणसाचे मन विषयांच्या ओढीपासून मुक्त झाले असेल, तर तो संसारात राहूनही संन्यासीच असतो. आंतरिक विरक्ती ही बाह्य त्यागापेक्षा जास्त महत्त्वाची आहे. ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे, त्याला बाह्य जग बाधत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक वस्तू वापरतो. जर एखादी वस्तू हरवली किंवा खराब झाली आणि आपल्याला त्याचे दुःख झाले नाही, तर आपण त्या वस्तूबाबत 'अंतरी विरक्त' आहोत असे समजावे. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरणे पण त्याचे व्यसन न लागणे.

खरा संन्यास आणि वैराग्य हे केवळ बाह्य नसून आंतरिक असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.