🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक बाह्य जगातील उपभोग्य वस्तूंच्या (विषयांच्या) मोहातून मुक्त होतो आणि त्याची ज्ञानेंद्रिये चंचल न राहता अंतर्मुख होऊन शांत होतात, तेव्हा त्याला बाह्य सुखाची गरज उरत नाही. अशा शांत चित्तात आत्मस्वरूपाचा आनंद आपोआप प्रकट होतो. हे सुख शाश्वत आणि स्वतःच्या आतच असते, हे अर्जुनाला ज्ञानेश्वर माउली पटवून देत आहेत.

दैनंदिन जीवनात मनःशांती मिळवण्यासाठी आपण काही काळ मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर गोंधळापासून दूर राहून शांत बसले पाहिजे. उदाहरणार्थ, रोज १० मिनिटे डोळे मिटून शांत बसल्यास मनातील विचार कमी होतात आणि आपल्याला प्रसन्न वाटते.

इंद्रियांवर ताबा मिळवलेल्या आणि बुद्धी स्थिर झालेल्या व्यक्तीला आत्मसुखाचा अनुभव कसा येतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, भौतिक जगातील कोणतीही शक्ती आत्म्याला हानी पोहोचवू शकत नाही. शस्त्रे केवळ भौतिक शरीराला इजा करू शकतात, पण चैतन्यस्वरूप आत्म्याला स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी सर्व काही भस्म करण्याची शक्ती ठेवतो, पण तो आत्म्याला जाळू शकत नाही कारण आत्मा हा तेजाच्याही पलीकडचा आहे. पाणी कोणत्याही पदार्थाला विरघळवून त्याचे अस्तित्व संपवू शकते, पण आत्मा अभेद्य आहे. वारा ओलावा शोषून घेतो, पण आत्मा कधीही कोरडा पडत नाही. थोडक्यात, आत्मा हा प्रकृतीच्या पाचही तत्त्वांच्या पलीकडचा, शाश्वत आणि नित्य आहे.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा मृत्यूची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) अमर आहे. उदाहरण: परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी खचून न जाता, 'मी या अपयशापेक्षा मोठा आहे' हा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अविनाशी आणि शाश्वत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वैरपणे कोणतेही कर्म करू नये. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे आणि जे आपल्या प्रकृतीला व धर्माला अनुसरून आहे, त्यालाच 'उचित कर्म' म्हणतात. असे कर्म केल्याने मनुष्याला आत्मिक समाधान मिळते आणि तो मोक्षाप्रत जातो. अर्जुनाला उद्देशून ते म्हणतात की, तू तुझा क्षात्रधर्म ओळखून तुझे विहित कर्तव्य अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाड.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे टाळू नयेत. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे हा त्याचा 'स्वधर्म' आहे. तो अभ्यास त्याने कंटाळा न करता 'उत्तम' प्रकारे केला पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडण्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत, असे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.