🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हा खरा मार्ग आहे. 'उचित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य आहे. 'सद्धर्म' म्हणजे जे आचरण नैतिक आणि शास्त्रशुद्ध आहे. जेव्हा मनुष्य 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून आणि फळाची आसक्ती त्यागून आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर त्याला परम पदाप्रत (मोक्षाप्रत) घेऊन जाते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा बक्षिसाची चिंता न करता, केवळ ज्ञान मिळवणे हे आपले कर्तव्य समजून मन लावून अभ्यास करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता स्वधर्म पालनाचे महत्त्व सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने संसारातील आपली विहित कर्मे किंवा कर्तव्ये अवश्य पार पाडावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून द्यावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाशी स्वतःला जोडत नाही, तेव्हा आपण 'कर्मातीत' होतो. कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि वाढते, परंतु पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, साधकाने या जगात राहून सर्व व्यवहार करावेत, पण संसारातील माया आणि आसक्तीपासून स्वतःला अलिप्त ठेवावे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. ऑफिसचे काम किंवा घरातील काम करताना, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. कामाच्या निकालाची (यश-अपयशाची) अति चिंता न करता शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अभ्यास करणे हे आपले कर्म आहे, पण निकालाच्या भीतीमुळे तणाव न घेता अलिप्तपणे अभ्यास करणे म्हणजे कर्मातीत होणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहून कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य जगातील भौतिक सुखांच्या आणि विषयांच्या मागे धावतो, तोपर्यंत त्याला खरा शाश्वत आनंद मिळत नाही. जेव्हा साधक आपल्या इंद्रियांना बाह्य विषयांपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो आणि संशयरहित किंवा निर्भय होतो, तेव्हा त्याला स्वतःच्या अंतरात्म्यात 'अद्वय' म्हणजे ज्याच्यासारखे दुसरे काहीही नाही अशा अद्वैत परमानंदाची प्राप्ती होते. हे सुख बाह्य साधनांवर अवलंबून नसते, तर ते आत्मस्वरूपाचे असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाह्य मनोरंजनावरचे अवलंबित्व कमी करतो, तेव्हा आपल्याला स्वतःच्या छंदांमध्ये किंवा शांत बसण्यात जो आनंद मिळतो, तो या ओवीचा व्यावहारिक अनुभव आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी बाह्य आकर्षणे टाळल्यास मिळणारी एकाग्रता आणि यश हे अंतरीक सुखाचे प्रतीक आहे.

इंद्रियांना बाह्य विषयांतून काढून अंतर्मुख केल्यावर मिळणाऱ्या अद्वैत सुखाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.