🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा आनंद मिळत नाही, तोपर्यंत तो बाह्य विषयांकडे धाव घेतो. पण जेव्हा साधकाला अंतरातील आत्मसुखाची गोडी लागते आणि तो त्यात पूर्णपणे तृप्त होतो, तेव्हा त्याला बाह्य विषयांचे आकर्षण उरत नाही. विषयांचा उपभोग हा विषासारखा आहे. एकदा का आत्मसुखाचे अमृत मिळाले की, इंद्रियांच्या गरजा आणि त्यांचे अस्तित्व यांचा सहज विसर पडतो. ही स्थिती बळजबरीने इंद्रिये रोखून येत नाही, तर आंतरिक समाधानाने आपोआप प्राप्त होते.

जेव्हा आपण एखाद्या ध्येयात किंवा कामात पूर्णपणे मग्न होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोष्टींचा विसर पडतो. उदाहरणार्थ, अभ्यासात रमलेल्या विद्यार्थ्याला खेळाचा मोह होत नाही.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, आत्मसुखाची प्राप्ती झाल्यावर इंद्रियांची ओढ कशी संपते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा पुरुषाचे) वर्णन करतात. ज्या माणसाच्या मनातील भौतिक सुखांच्या कल्पना आणि भ्रम पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, तोच खरा 'पूर्णकाम' होतो. त्याला बाहेरच्या कोणत्याही वस्तूची गरज उरत नाही, कारण तो अखंडपणे आत्मसुखात मग्न असतो. त्याच्या सर्व वासना आत्मज्ञानामुळे शांत झालेल्या असतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य गोष्टींमध्ये सुख शोधण्याऐवजी आपल्या कामात आणि स्वतःच्या समाधानात आनंद मानतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक शांतता मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ पदकाच्या मोहाने न खेळता खेळाच्या आनंदासाठी खेळणे हे 'पूर्णकाम' होण्याचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्मतृप्त आणि भ्रममुक्त पुरुषाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म स्वतःहून कोणालाही बांधत नाही, तर कर्मामागे असलेली फळाची इच्छा आणि 'मी करतो' हा अहंकार (मनःकल्पना) माणसाला जखडून ठेवतो. जेव्हा मनुष्य आपल्या मनातील संकल्प-विकल्प आणि फळाची आसक्ती सोडून देतो, तेव्हा तो कर्म करूनही त्याच्या परिणामांपासून अलिप्त राहतो. हीच निष्काम कर्मयोगाची गुरुकिल्ली आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला याचे काय मिळेल?' हा विचार करण्याऐवजी 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांच्या मागे न धावता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास परीक्षेचा ताण येत नाही.

कर्म करूनही त्यात न अडकता मुक्त कसे राहावे, याचे मार्गदर्शन करताना माउली अर्जुनाला मनातील संकल्प सोडण्यास सांगत आहेत.