🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा कर्मातून सुटण्याचा मार्ग नाही. उलट, कर्माचाच आधार घेऊन, म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करून, कर्माच्या बंधनावर मात करता येते. ज्याप्रमाणे वैद्यकशास्त्रात एखाद्या विषावर उतारा म्हणून शुद्ध केलेले विषच औषध म्हणून वापरले जाते, त्याचप्रमाणे संसारातील कर्माच्या बंधनातून सुटण्यासाठी 'निष्कॉम कर्म' हीच युक्ती आहे. कर्मानेच कर्माचा नाश करणे हीच खरी अध्यात्मिक कुशलता आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाचा ताण येतो, तेव्हा ते काम सोडून न देता, ते अधिक एकाग्रतेने आणि निस्वार्थ भावनेने केल्यास त्या कामाचे ओझे वाटत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताची भीती वाटत असेल, तर त्याने गणिताचा त्याग न करता अधिक सराव (कर्म) केल्यास त्याची भीती (कर्माचे बंधन) नष्ट होते.

कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्यांच्याकडे अधिकार आहे किंवा जे ज्ञानी आहेत, त्यांनी समाजासमोर आदर्श ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. जरी ज्ञानी माणसाला स्वतःच्या स्वार्थासाठी कोणतेही कर्म करण्याची गरज उरलेली नसते, तरीही त्याने आपली कर्तव्ये चोख पार पाडली पाहिजेत. कारण सामान्य जनता नेहमी मोठ्यांचे किंवा श्रेष्ठांचे अनुकरण करत असते. जर समर्थांनी कर्माचा त्याग केला, तर समाज भरकटू शकतो. म्हणून लोकसंग्रहासाठी आणि समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी ज्ञानी पुरुषाने कर्म करत राहणे गरजेचे आहे.

जर तुम्ही एखाद्या गटाचे प्रमुख असाल, तर तुम्ही स्वतः शिस्त पाळली पाहिजे. उदाहरणार्थ, शिक्षकांनी स्वतः वेळेवर शाळेत आले पाहिजे, जेणेकरून विद्यार्थी त्यांचे पाहून वेळेचे महत्त्व शिकतील.

ज्ञानी आणि समर्थ व्यक्तींनी समाजासाठी आदर्श कसा निर्माण करावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (सांख्य मार्ग) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम साध्य एकच आहे. संन्यासी ज्ञानाच्या बळावर ज्या मोक्षपदाला पोहोचतात, त्याच परमपदाला निष्काम कर्म करणारे योगीही पोहोचतात. या दोन्ही मार्गांच्या फळामध्ये कोणताही फरक नाही, हे सत्य अर्जुनाने अंतःकरणात ठसवावे असा उपदेश येथे केला आहे.

आपण कोणतेही काम करत असताना, ते काम फळाची अपेक्षा न ठेवता केल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ गुणांचा विचार न करता विषयाच्या ज्ञानासाठी अभ्यास केल्यास तणाव कमी होतो आणि यशही मिळते.

ज्ञानमार्ग आणि कर्ममार्ग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.