←
मंगळवार, 20 फेब्रुवारी 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 270

जैसा समुद्रु भरला । तरी न सांडि आपली वेला । तैसा क्षोभु न पावे क्षोभला । कामेसीं जो ॥

"As the ocean, though full, does not leave its shore, so he who is not agitated even when moved by desire is steady."

समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
वेला Noun
Vela
मर्यादा किंवा किनारा
Boundary or Shore
क्षोभु Noun
Kshobhu
खळबळ किंवा विचलन
Agitation or Disturbance
सांडि Verb
Sandi
सोडणे
To abandon or leave
कामेसीं Noun
Kamesi
कामवासनेने
By desires

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्र पूर्ण भरलेला असूनही आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनात काम-वासना निर्माण होऊनही जो विचलित होत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्रात येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा (किनारा) ओलांडत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात बाह्य विषयांच्या इच्छा किंवा कामवासना उत्पन्न झाल्या तरी त्याचे मन विचलित होत नाही आणि तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या मर्यादेत स्थिर राहतो, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक शांतीवर कोणताही परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्या मनात एखादी गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा किंवा मोह निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या तत्त्वांशी प्रामाणिक राहून शांत राहणे. उदाहरण: सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासाच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 234

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

हा शस्त्रें न तुटे । पावकें न जळे । हा जळें न विटे । शोषू न शके ॥ २३४ ॥

"This [Soul] is not broken by weapons, not burnt by fire, not dissolved by water, and cannot be dried [by wind]."

शस्त्रें Noun
shastren
शस्त्राने
by weapons
पावकें Noun
pavaken
अग्नीने
by fire
जळे Verb
jale
जळतो
burns
विटे Verb
vite
भिजतो किंवा खराब होतो
decays or dissolves
शोषू Verb
shoshu
सुकवणे
to dry up

💡 अर्थ

हा आत्मा शस्त्राने तोडला जाऊ शकत नाही, अग्नीने जळत नाही, पाण्याने ओला होत नाही (विरघळत नाही) आणि वारा त्याला सुकवू शकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्म्याचे अविनाशित्व आणि निर्विकारत्व स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, भौतिक जगातील कोणतीही शक्ती आत्म्याला नष्ट करू शकत नाही. शस्त्रे केवळ जड वस्तूंना किंवा शरीराला छेद देऊ शकतात, पण आत्मा हा सूक्ष्म आणि अभेद्य असल्याने त्याला शस्त्रे स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी ज्याप्रमाणे लाकूड जाळतो, तसा तो आत्म्याला जाळू शकत नाही कारण आत्मा स्वतःच तेजोरूप आहे. पाणी त्याला भिजवून खराब करू शकत नाही आणि वारा त्याला शोषून घेऊ शकत नाही. थोडक्यात, आत्मा हा निसर्गाच्या पाचही तत्त्वांच्या पलीकडचा आणि शाश्वत आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मृत्यूची किंवा मोठ्या नुकसानीची भीती वाटते, तेव्हा हे ज्ञान आपल्याला धीर देते. उदाहरणार्थ, एखादी प्रिय वस्तू हरवली किंवा शरीराला आजार झाला, तरी आपले मूळ अस्तित्व (आत्मा) सुरक्षित आहे, हे समजल्यास मानसिक शांती मिळते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अमरत्व आणि तो कसा अविनाशी आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 241

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥

म्हणोनि समर्थें जे कीजे । तेंचि आचरिजे । येरें लोकें ॥

"Therefore, whatever is done by the powerful (great), that very thing is practiced by other people."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
समर्थें Noun
Samarthe
सामर्थ्यवान किंवा श्रेष्ठ व्यक्तीने
By the powerful or great person
कीजे Verb
Kije
केले जाते
Is done
आचरिजे Verb
Acharije
आचरण केले जाते
Is practiced
येरें Adjective
Yere
इतर
Other
लोकें Noun
Loke
लोकांनी
By the people

💡 अर्थ

म्हणून थोर किंवा श्रेष्ठ माणसे जे काही करतात, त्याचेच अनुकरण इतर सामान्य लोक करतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक जबाबदारीचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींना मान-सन्मान मिळतो किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार आहेत, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे लोकांचे लक्ष असते. सामान्य लोक स्वतःचे स्वतंत्र नीतिनियम ठरवण्याऐवजी या श्रेष्ठ व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालतात. जर समर्थ व्यक्तींनी धर्माचे आणि कर्तव्याचे पालन केले, तर समाज आपोआप सन्मार्गाला लागतो. याउलट जर नेत्यांचे आचरण बिघडले, तर संपूर्ण समाज अधोगतीला जातो. म्हणून ज्ञानी आणि समर्थ पुरुषांनी जगाच्या कल्याणासाठी आदर्श कर्मे करत राहिले पाहिजे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठे लोक किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी खोटे बोलणे टाळले, तर मुलेही सत्याचे महत्त्व शिकतात.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की श्रेष्ठ पुरुषांनी आपली कर्तव्ये चोख का बजावली पाहिजेत, कारण सामान्य जनता त्यांच्याच आचरणाचे अनुकरण करते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा