🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात की, जेव्हा एखादा ज्ञानी पुरुष फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म असूनही त्याला चिकटत नाही. अशा कर्माला 'अकर्म' म्हणतात. ज्याप्रमाणे बी भाजले तर त्यातून अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त कर्म पुनर्जन्माला कारणीभूत ठरत नाही. हे कर्म केवळ शरीराद्वारे घडते, पण आत्म्याला त्याचा स्पर्श होत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता काम करणे, यामुळे मनाला शांती मिळते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'अकर्म' या संकल्पनेचे स्पष्टीकरण देत आहेत, जिथे ज्ञानी पुरुष आसक्तीशिवाय कर्म करतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे अनन्यसाधारण महत्त्व विशद करतात. प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या स्वभावानुसार आणि सामाजिक स्थितीनुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा मोहक वाटले तरी ते आपल्यासाठी श्रेयस्कर नसते. आपला स्वधर्म जरी कठीण, कष्टदायक किंवा प्रतिकूल वाटला, तरी तोच आपल्याला आत्मोन्नतीकडे नेणारा असतो. स्वधर्माचे निष्काम भावनेने पालन करणे हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी इतरांच्या यशाची तुलना न करता आपल्या अभ्यासावर आणि आवडीच्या विषयावर लक्ष केंद्रित करणे हा त्यांचा स्वधर्म आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला गणितात रस असेल तर त्याने इतरांचे पाहून कला शाखेकडे न वळता आपल्या आवडीच्या विषयात मेहनत घ्यावी, जरी ती कठीण वाटली तरी.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन करण्याचे आध्यात्मिक महत्त्व आणि त्याची अपरिहार्यता स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याचे मन पूर्णपणे शुद्ध झाले आहे आणि ज्याच्या मनात कसलेही विकार उरलेले नाहीत, असा पुरुष आत्मस्वरूपात विलीन होतो. बाह्य जगातील गोंधळाचा किंवा सुख-दुःखाचा त्याच्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. तो स्वतःच्या आत्म्यातच पूर्ण समाधान मानतो आणि तिथेच स्थिर राहतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा विचार करावा. मन शांत ठेवल्याने कठीण प्रसंगातही योग्य निर्णय घेता येतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कठीण प्रश्न आल्यावर घाबरून न जाता शांत राहिल्यास उत्तर आठवण्यास मदत होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे आणि आत्मिक शांती कशी प्राप्त होते हे सांगत आहेत.