←
मंगळवार, 20 फेब्रुवारी 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 230

जेथ कर्म नाम हारपलें । कर्तेपणही गेलें । तें ब्रह्मचि होऊनि ठेलें । आपणपां ॥ २३० ॥

"Where the very name of action vanishes and the sense of doership is lost, one becomes Brahman within oneself."

कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कृती
Action or deed
हारपलें Verb
Harapale
नष्ट झाले किंवा हरवले
Lost or vanished
कर्तेपण Noun
Kartepan
मी करणारा आहे हा भाव
Sense of doership
ब्रह्मचि Noun
Brahmachi
परब्रह्मच
The Supreme Reality itself
आपणपां Pronoun
Aapanpa
स्वतःमध्ये
In oneself

💡 अर्थ

जेव्हा माणसाला आत्मज्ञान होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणाऱ्या कामाला 'कर्म' हे नाव उरत नाही आणि 'मी हे केले' हा अहंकारही निघून जातो. तो स्वतःच ब्रह्मरूप होऊन जातो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. जेव्हा साधकाला पूर्ण ज्ञानाची प्राप्ती होते, तेव्हा कर्म, कर्ता आणि क्रिया यांमधील भेद संपतो. जसे समुद्राच्या लाटा समुद्रापेक्षा वेगळ्या नसतात, तसे ज्ञानी पुरुषाचे कर्म ब्रह्मापेक्षा वेगळे नसते. 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार गळून पडल्यामुळे कर्माचे बंधन त्याला बाधत नाही. तो स्वतःच्या अंतर्यामी परब्रह्म स्वरूपाचा अनुभव घेतो आणि त्याचे संपूर्ण अस्तित्व ब्रह्मात विलीन होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती केवळ कर्तव्य म्हणून न करता प्रेमाने केल्यास मनाला शांती मिळते आणि कर्माचा ताण येत नाही.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत, जिथे कर्माचे बंधन आणि कर्तेपणाचा अहंकार नष्ट होतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 47

एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥

ऐसें अर्जुनें तेथें। बोलिलें व्याकुळचित्तें। मग सांडूनि धनुष्यबाणातें। रथावरी बैसला॥ ४७॥

"Having spoken thus, Arjuna, with a mind distressed by grief, cast aside his bow and arrows and sat down on the chariot."

व्याकुळचित्तें Adverb
vyākulachitte
अस्वस्थ मनाने
with a disturbed mind
सांडूनि Verb
sāndūni
त्याग करून किंवा सोडून
having discarded
धनुष्यबाणातें Noun
dhanuṣyabāṇāte
धनुष्य आणि बाणांना
bow and arrows
रथावरी Noun
rathāvarī
रथावर
on the chariot
बैसला Verb
baislā
बसला
sat down

💡 अर्थ

अर्जुनाने व्याकुळ मनाने असे म्हटले आणि मग आपले धनुष्य-बाण खाली टाकून तो रथात खाली बसला.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील हा शेवटचा श्लोक अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचा कळस दर्शवतो. आपल्याच स्वकीयांविरुद्ध युद्ध करण्याच्या कल्पनेने अर्जुन पूर्णपणे खचून गेला आहे. त्याचे मन अत्यंत व्याकुळ झाले असून, युद्धाचा उत्साह संपला आहे. या ओवीत संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, अर्जुनाने केवळ शस्त्रेच टाकली नाहीत, तर त्याने आपले कर्तव्यही क्षणभर बाजूला सारले. तो रथाच्या मागील भागात हताश होऊन बसला, जे त्याच्या मनातील द्वंद्व आणि पराभवाचे प्रतीक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या संकटाने घाबरून जातो आणि प्रयत्न करणे सोडून देतो, तेव्हा आपली अवस्था अर्जुनासारखी होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा कठीण पेपर पाहून हताश होऊन बसणे. अशा वेळी आपल्याला मार्गदर्शनाची गरज असते.

📌 संदर्भ

आपल्या नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन अत्यंत दुःखी झाला आणि त्याने शस्त्रे खाली ठेवून युद्ध न करण्याचा निर्णय घेतला.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 100

तरी हे सर्वथा न मरे । आणि मारितांही न संचरे । म्हणोनि तू झुरे । वांयां चि गा ॥

"Therefore, this (soul) never dies, and even if killed, it is not affected; hence, you are grieving needlessly."

सर्वथा Adverb
sarvathā
कधीही किंवा कोणत्याही प्रकारे
in every way or always
मरे Verb
mare
मरतो
dies
मारितांही Verb
māritāṃhī
मारले तरीही
even if killed
संचरे Verb
saṃcare
बाधा होणे किंवा बदलणे
affected or moves
झुरे Verb
jhure
शोक करणे किंवा दुःखी होणे
to grieve or pine
वांयां Adverb
vāṃyāṃ
व्यर्थ किंवा उगाचच
in vain or uselessly

💡 अर्थ

हा आत्मा कधीच मरत नाही आणि कोणी त्याला मारले तरी तो मरत नाही. म्हणून तू उगाचच काळजी करत आहेस किंवा झुरत आहेस.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य आहे. तो कोणत्याही शस्त्राने नष्ट होऊ शकत नाही किंवा कोणत्याही क्रियेने त्याला बाधा पोहोचत नाही. अर्जुन आपल्या नातेवाईकांच्या मृत्यूच्या भीतीने व्याकुळ झाला होता, त्याला उद्देशून महाराज म्हणतात की, ज्याचा कधी नाशच होऊ शकत नाही, त्याच्यासाठी शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. हा देह नश्वर आहे पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) अविनाशी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादी वस्तू हरवतो किंवा अपयशाने खचून जातो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की आपले मूळ सामर्थ्य आणि अस्तित्व बाह्य बदलांनी नष्ट होत नाही. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी आपले ज्ञान आणि शिकण्याची क्षमता संपत नाही, म्हणून निराश न होता प्रयत्न सुरू ठेवावेत.

📌 संदर्भ

अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा