🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही केवळ बोलण्याची गोष्ट नाही. साधक जेव्हा अत्यंत निष्ठेने आणि कडक अभ्यासाने (साधनेने) प्रयत्न करतो, तेव्हाच ही चंचल इंद्रिये ताब्यात येतात. इंद्रिये स्वभावतः विषयांकडे धावणारी असतात, त्यांना वश करण्यासाठी सातत्यपूर्ण आणि कठोर प्रयत्नांची आवश्यकता असते.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादी वाईट सवय सोडायची असेल, तर केवळ इच्छा असून चालत नाही. त्यासाठी रोजच्या सरावाने आणि शिस्तीने स्वतःवर नियंत्रण मिळवावे लागते. उदाहरणार्थ, अभ्यासात मन एकाग्र करण्यासाठी रोज थोडा वेळ ध्यान करण्याचा सराव करणे आवश्यक आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियनिग्रहासाठी अभ्यासाचे आणि सातत्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, इंद्रियांच्या विषयांतून मिळणारे सुख हे आभासी आहे. ते सुख नसून दुःखाचे मूळ आहे. ज्याप्रमाणे कुपथ्य (अहितकारक आहार) केल्याने शरीरात रोग वाढतात, त्याचप्रमाणे इंद्रियांच्या आहारी गेल्याने मनुष्याला केवळ दुःख आणि अशांती प्राप्त होते. हे सुख क्षणभंगुर असून त्याचा शेवट नेहमीच कष्टदायक असतो. ज्ञानी पुरुष या सुखाला टाळतात कारण त्यांना त्याचे परिणाम माहित असतात.

जंक फूड खाताना चविष्ट वाटते, पण नंतर पोट बिघडते. तसेच तात्पुरत्या सुखाच्या मागे न लागता जे आपल्या हिताचे आहे तेच करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यासाऐवजी खेळणे तात्पुरते सुख देते, पण परीक्षेच्या वेळी तेच दुःखाचे कारण ठरते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियजन्य सुखाचे परिणाम आणि ज्ञानी लोक त्यापासून दूर का राहतात हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवंताचे अलिप्तपण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय ही सर्व कर्मे जरी ईश्वराच्या सत्तेने होत असली, तरी ईश्वर त्या कर्मांच्या बंधनात अडकत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशामुळे जगातील सर्व व्यवहार चालतात, पण सूर्य त्या व्यवहारांच्या चांगल्या-वाईट परिणामांना जबाबदार नसतो, तसेच ईश्वर कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही. जो भक्त ईश्वराचे हे 'अकर्तेपण' ओळखतो, तो स्वतःही कर्माच्या पाशातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी केले' हा अहंकार सोडून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता काम करावे. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने काम केल्यास मानसिक शांती मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य स्वरूपाचे आणि कर्मांपासून असलेल्या अलिप्ततेचे वर्णन करत आहेत.