🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे छंद (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. जीवनात जे कर्म प्राप्त झाले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) व शास्त्रसंमत (विहित) आहे, तेच आचरणात आणले पाहिजे. स्वैराचार सोडून कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपल्याला अनेकदा एखादे काम करायचा कंटाळा येतो किंवा ते आवडत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी 'मनोधर्म' (मनाची लहर) बाजूला ठेवून 'विहित कर्म' म्हणून अभ्यास केला पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वतःच्या मनाच्या लहरी सोडून विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांमध्ये (भोगवस्तूंमध्ये) गुंततो, तेव्हा त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट होते. विषयांच्या आकर्षणापोटी माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे समजेनासे होते. हे विषय एखाद्या निमित्तासारखे येतात आणि माणसाच्या बुद्धीचे तेज हिरावून घेतात. यामुळे त्याची विवेकशक्ती लोप पावते आणि तो चुकीच्या मार्गाला लागतो. आत्मज्ञानाच्या मार्गातील हा सर्वात मोठा अडथळा आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाऐवजी मोबाईल किंवा खेळाच्या अति आहारी जातो, तेव्हा आपली प्रगती थांबते. अशा वेळी आपण 'विवेक' वापरून क्षणिक सुखापेक्षा दीर्घकालीन ध्येयाला प्राधान्य दिले पाहिजे.

अर्जुनाला उपदेश करताना ज्ञानेश्वर महाराज विषयांच्या आसक्तीमुळे बुद्धीवर आणि विवेकावर होणाऱ्या घातक परिणामांचे वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, कर्म हे केवळ बंधनकारक नसते, तर ते कर्तव्य म्हणून पार पाडणे आवश्यक असते. अर्जुनासारख्या थोर व्यक्तीने जर कर्माचा त्याग केला, तर सामान्य लोकही त्याचेच अनुकरण करतील आणि गोंधळ निर्माण होईल. म्हणून, फळाची अपेक्षा न ठेवता, आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच श्रेष्ठत्वाचे लक्षण आहे. कर्माचा तिरस्कार न करता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे, असा संदेश येथे दिला आहे.

आपल्याला दिलेली जबाबदारी किंवा काम कितीही कठीण वाटले तरी ते टाळू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा न करता, ते आपले कर्तव्य आहे असे मानून मन लावून अभ्यास करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्म करण्याचे महत्त्व का आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.