🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'लोकसंग्रह' म्हणजे समाजाला योग्य दिशा देण्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्ञानी किंवा श्रेष्ठ पुरुषांनी आपली विहित कर्मे कधीही सोडू नयेत. जर त्यांनी कर्मे करणे थांबवले, तर सामान्य लोक त्यांचे अनुकरण करून आळशी बनतील किंवा संभ्रमात पडतील. समाजातील सुव्यवस्था टिकवण्यासाठी आणि इतरांना प्रेरणा देण्यासाठी, फळाची अपेक्षा न ठेवता आपली कर्तव्ये पार पाडणे आवश्यक आहे. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

आपल्या कामात प्रामाणिक राहून आपण इतरांसाठी आदर्श निर्माण करू शकतो. उदाहरणार्थ, जर घरातील मोठ्या व्यक्तींनी वेळेचे पालन केले, तर मुलेही आपोआप शिस्त शिकतात.

ज्ञानेश्वर महाराज समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी कर्तव्य पार पाडण्याच्या आवश्यकतेबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा गाभा समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'उचित कर्म' म्हणजे जे कर्तव्य म्हणून समोर आले आहे, त्याला प्राधान्य द्यावे. ते कर्म 'सधर्म' असावे, म्हणजे नैतिकदृष्ट्या योग्य असावे. असे कर्म करताना मनाचा पूर्ण निश्चय (मनोधर्म) असावा, परंतु त्या कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही आसक्ती (विरक्ती) नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून कर्तव्य भावनेने काम करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता न करता, केवळ अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे असे मानून मन लावून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे बंधन कसे टाळावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जो पुरुष कर्माच्या फळाची अभिलाषा (आमिष) पूर्णपणे त्यागून आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने नित्य तृप्त असतो, त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आधाराची किंवा आश्रयाची गरज उरत नाही. असा ज्ञानी पुरुष जरी शरीराने आणि इंद्रियांनी लौकिक कर्मे करताना दिसला, तरी त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. त्यामुळे त्याची सर्व कर्मे अकर्मासारखी होतात आणि तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराची किंवा यशाची चिंता न करता, ते काम आनंदाने आणि निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाचा ताण न घेता केवळ ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करावा.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेला पुरुष फळाची आशा न धरता कर्मे कशी करतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.