🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील ही ओवी कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रत्यक्ष प्रारंभाचे वर्णन करते. जेव्हा कौरव सैन्यामध्ये उत्साह निर्माण करण्याची गरज होती, तेव्हा सेनापती भीष्म पितामहाने अत्यंत पराक्रमाने सिंहासारखी गर्जना केली. त्यानंतर त्यांनी आपला दिव्य शंख इतक्या जोरात फुंकला की त्याचा प्रचंड आवाज आकाशात सर्वत्र पसरला. संत ज्ञानेश्वर महाराज यातून भीष्मांचे सामर्थ्य आणि युद्धाची भीषणता स्पष्ट करतात.

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सुरू करतो, तेव्हा आत्मविश्वास आणि धैर्याने त्याची घोषणा करणे आवश्यक असते. उदाहरण: नवीन व्यवसाय किंवा कठीण परीक्षेला सामोरे जाताना मनात भीती न बाळगता आत्मविश्वासाने सुरुवात करणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी भीष्म पितामहाने शंख फुंकून युद्धाची घोषणा केली, त्या प्रसंगाचे हे वर्णन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'शब्दब्रह्म' म्हणून करतात. गणपती हा केवळ देव नसून तो बुद्धी आणि विद्येचा उगम आहे. जगातील सर्व भाषा, शास्त्रे आणि चौसष्ट कलांचा उगम गणेशापासून होतो. जसे माहेर हे मुलीसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि हक्काचे ठिकाण असते, तसेच सर्व कलांसाठी गणेश हे हक्काचे स्थान आहे. तो आपल्या बुद्धीला प्रकाशित करतो, ज्यामुळे आपल्याला कठीण विषय समजण्यास मदत होते. हा गणेश म्हणजे केवळ मूर्ती नसून तो आत्मप्रकाशाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण नवीन काही शिकतो किंवा लिहितो, तेव्हा आपल्या विचारांमध्ये स्पष्टता येण्यासाठी गणेशाचे (बुद्धीचे) स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी किंवा एखादी कला सादर करण्यापूर्वी मन एकाग्र करण्यासाठी या ओवीचा अर्थ लक्षात घ्यावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्रीगणेशाची स्तुती करत आहेत. गणेश हा बुद्धीची देवता आणि सर्व कलांचे उगमस्थान आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला युद्धाचे आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, हे धर्मयुद्ध म्हणजे केवळ रक्ताचा खेळ नाही, तर ते एक कर्तव्य (स्वधर्म) आहे. जेव्हा एखादे धर्मयुद्ध स्वतःहून चालून येते, तेव्हा ते क्षत्रियासाठी मोक्षाचे किंवा स्वर्गाचे दार उघडण्यासारखे असते. अशा संधीमुळे क्षत्रियाला आपले शौर्य आणि धर्म दोन्ही सिद्ध करता येतात. हे त्याच्या भाग्याचे लक्षण आहे, कारण अशा संधी वारंवार मिळत नाहीत.

आपल्या आयुष्यात जेव्हा कठीण आव्हाने किंवा कर्तव्ये समोर येतात, तेव्हा त्यांना संकट न मानता प्रगतीची संधी मानून सामोरे जावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेला भीती न मानता स्वतःची बुद्धिमत्ता सिद्ध करण्याची संधी मानले पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, हे युद्ध म्हणजे क्षत्रियासाठी भाग्याची गोष्ट असून ती स्वर्गाचे द्वार उघडण्यासारखी आहे.