🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकाला सावध करतात. ते सांगतात की, इंद्रियांच्या विषयांचे (भोगवस्तूंचे) केवळ चिंतन केल्यानेही त्यांच्याबद्दल मनात ओढ निर्माण होते. ही आसक्तीच सर्व दुःखांचे आणि विनाशाचे मूळ आहे. जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचा सतत विचार करतो, तेव्हा त्याबद्दलची इच्छा बळावते. जर ती इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर क्रोध निर्माण होतो आणि तिथूनच माणसाच्या अध:पाताला सुरुवात होते. म्हणून बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी विषयांच्या मोहापासून दूर राहणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या बाबतीत, आपण जर सतत त्याचा विचार केला तर आपल्याला त्याची सवय (आसक्ती) लागते. ही आसक्ती आपल्या वेळेचा अपव्यय करते आणि कामात अडथळा आणते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे गरजेचे आहे.

इंद्रियविषयांच्या चिंतनामुळे माणसाचा अध:पात कसा होतो, हे स्पष्ट करताना माउली हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते अर्जुनाला 'पंडुसुता' (पांडुपुत्र) म्हणून संबोधून त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आठवण करून देतात. कर्माचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे, तर कर्माच्या फळाची हाव आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे म्हणजे खरा त्याग होय. 'तत्त्वतां' या शब्दाचा अर्थ असा की, कर्म केवळ नावापुरते न करता ते मनापासून आणि योग्य पद्धतीने केले पाहिजे. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता करण्यापेक्षा, आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, खेळताना फक्त जिंकण्यासाठी न खेळता, आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल याकडे लक्ष देणे म्हणजे 'संग' सोडून कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले नैसर्गिक कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील चौथ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता राहतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही), त्याला कर्मात 'अकर्म' दिसते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, त्याच्या अकर्मातही 'कर्म' असते. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याच्याकडे आहे, तोच खरा योगी आणि ज्ञानी पुरुष होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडणे म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे गहन तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे ज्ञानी पुरुषाची दृष्टी स्पष्ट करतात.