←
मंगळवार, 05 सप्टेंबर 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 52

मग वैराग्याचेनि बळें । बुद्धीचें मळ फिटले । तरी होईल प्रांजळें । आत्मज्ञान ॥

"Then, through the strength of detachment, the impurities of the intellect are cleansed, and self-knowledge shines forth clearly."

वैराग्याचेनि Noun
Vairagyacheni
वैराग्याच्या
By detachment
बळें Noun
Balen
शक्तीने
By power
मळ Noun
Mal
दोष किंवा घाण
Impurity or dirt
फिटले Verb
Fitale
दूर झाले
Removed or cleared
प्रांजळें Adjective
Pranjalen
अत्यंत स्पष्ट
Very clear
आत्मज्ञान Noun
Atmajnan
स्वस्वरूपाचे ज्ञान
Self-knowledge

💡 अर्थ

जेव्हा वैराग्याच्या शक्तीने बुद्धीतील सर्व दोष किंवा घाण दूर होते, तेव्हा आपल्याला स्वतःचे खरे ज्ञान (आत्मज्ञान) अगदी स्पष्टपणे मिळते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी बुद्धीवर जोपर्यंत सांसारिक विषयांची आणि मोहाची पुटे चढलेली असतात, तोपर्यंत तिला सत्याचे दर्शन घडत नाही. ज्याप्रमाणे आरशावर धूळ असेल तर प्रतिबिंब दिसत नाही, त्याचप्रमाणे बुद्धीवर वासनांचा 'मळ' असेल तर आत्मज्ञान होत नाही. जेव्हा साधक वैराग्याचा (आसक्ती सोडण्याचा) सराव करतो, तेव्हा ही बुद्धी शुद्ध होते. शुद्ध बुद्धीमध्येच आत्मस्वरूपाचा प्रकाश स्पष्टपणे जाणवू लागतो. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी बुद्धीचे निर्मळ होणे ही पहिली पायरी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखाद्या कामाच्या फळाची अति चिंता करणे सोडून दिले (वैराग्य), तर आपले मन शांत होते आणि आपल्याला त्या कामात अधिक चांगले यश मिळवण्यासाठी स्पष्ट विचार करता येतात. उदाहरणार्थ, परीक्षेत गुणांची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास बुद्धी अधिक तल्लख चालते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी बुद्धीची शुद्धी कशी आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 41

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥

जया कर्माचां ठायीं । संन्यासु योगें जाहला पाहीं । आणि ज्ञानानें संशयाचीं कांहीं । उरली नाहींत मुळें ॥

"One who has renounced actions by Yoga, whose doubts are destroyed by knowledge, and who is poised in the Self, actions do not bind him, O Dhananjaya."

योगसंन्यस्तकर्माणं Adjective
Yoga-sannyasta-karmanam
योगाद्वारे कर्माचा त्याग केलेला
One who has renounced actions through Yoga
ज्ञानसंछिन्नसंशयम् Adjective
Jnana-sanchinna-samshayam
ज्ञानाने संशय नष्ट झालेला
One whose doubts are destroyed by knowledge
आत्मवन्तं Adjective
Atmavantam
आत्मज्ञानी किंवा स्वतःमध्ये स्थिर
Self-possessed or situated in the self
निबध्नन्ति Verb
Nibadhnanti
बांधतात किंवा अडकवतात
Bind or entangle
धनञ्जय Noun
Dhananjaya
अर्जुनाचे एक नाव
Conqueror of wealth (Arjuna)

💡 अर्थ

ज्याने योगाच्या (समत्व बुद्धीच्या) द्वारे कर्माचा त्याग केला आहे आणि ज्ञानाने ज्याचे सर्व संशय नष्ट झाले आहेत, अशा आत्मज्ञानी पुरुषाला कोणतीही कर्मे बांधू शकत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या बुद्धीला परमात्म्याशी जोडले आहे (योग), त्याला कर्माच्या फळाची आसक्ती राहत नाही. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात त्याचे सर्व संशय, भीती आणि द्वैत नष्ट होते. असा पुरुष स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर असतो. तो जगात सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे पाप किंवा पुण्य लागत नाही. तो पूर्णपणे मुक्त असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता काम केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच कर्मबंधनातून मुक्त होणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो मनुष्य आत्मज्ञान आणि योगामध्ये स्थिर असतो, त्याला कर्माची बंधने कशी बाधत नाहीत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 51

तरी आतां झकवीत आहेसी कासया । हें अनुचित काय मांडिलें धनंजया । तूं आपुलें आपण न विचारिसीचिया । काय जाहले तुज ॥

"Why do you delude yourself so? Why have you taken up this improper path, O Dhananjaya? What has come over you that you do not reflect upon your own self?"

झकवीत Verb
Jhakavit
फसवणे किंवा भ्रमित होणे
To delude or deceive
कासया Adverb
Kasaya
कशासाठी किंवा का
Why or for what
अनुचित Adjective
Anuchit
अयोग्य
Improper or inappropriate
मांडिलें Verb
Mandile
सुरू केले किंवा मांडले
Started or set up
धनंजया Noun
Dhananjaya
अर्जुनाचे एक नाव
A name of Arjuna
विचारिसी Verb
Vicharisi
विचार करणे
To reflect or consider

💡 अर्थ

तर आता तू स्वतःला का फसवून घेत आहेस? हे अयोग्य काय मांडले आहेस अर्जुना? तुला काय झाले आहे की तू स्वतःच्या स्वरूपाचा विचार करत नाहीस?

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील संवादाचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला खडसावत आहेत की, ऐन युद्धाच्या वेळी तू असा भ्रमित का झाला आहेस? हे वागणे तुझ्यासारख्या शूरवीराला शोभणारे नाही. जेव्हा माणूस मोहामुळे आपल्या कर्तव्यापासून विचलित होतो, तेव्हा तो स्वतःचीच फसवणूक करत असतो. स्वतःच्या क्षमतेचा आणि धर्माचा विसर पडणे हेच अधःपाताचे लक्षण आहे, असे माउली येथे सुचवतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कठीण प्रसंगात घाबरून जाऊन आपल्या जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे म्हणजे स्वतःची फसवणूक करणे होय. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडणे हे 'अनुचित' आहे; त्याने आपल्या कष्टाचा आणि ध्येयाचा विचार करून संकटाचा सामना केला पाहिजे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या युद्ध सोडण्याच्या निर्णयावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतात आणि त्याला त्याच्या कर्तव्याची आठवण करून देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा