←
बुधवार, 06 सप्टेंबर 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 168

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥

जैसा प्रदीप्तु पावकू । काष्ठे करी पावकू । तैसा ज्ञानाग्नि अशेखू । कर्मे जाळी ॥ १६८ ॥

"As a blazing fire turns fuel to ashes, O Arjuna, so does the fire of knowledge turn all actions to ashes."

प्रदीप्तु Adjective
Pradiptu
प्रज्वलित किंवा पेटलेला
Blazing or ignited
पावकू Noun
Pavaku
अग्नी
Fire
काष्ठे Noun
Kashthe
लाकूड
Wood or logs
अशेखू Adjective
Ashekhu
संपूर्ण किंवा काहीही शिल्लक न ठेवता
Entirely or without remainder
जाळी Verb
Jali
जाळून टाकतो
Burns

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पेटलेला अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे अग्नीतच रूपांतर करतो, त्याप्रमाणे ज्ञानाचा अग्नी सर्व कर्मांना जाळून टाकतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड अग्नीत पडले की ते स्वतः अग्नीच बनते, त्याप्रमाणे जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याची सर्व संचित आणि क्रियमाण कर्मे भस्मसात होतात. ज्ञानामुळे कर्माचा 'कर्ता' हा अहंकार नष्ट होतो, ज्यामुळे कर्माचे बंधन उरत नाही. हे ज्ञान अज्ञानाचा अंधकार दूर करून साधकाला मुक्त करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे खरे ज्ञान होते, तेव्हा त्याबद्दलचे चुकीचे विचार किंवा भीती नष्ट होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, ती दोरी आहे हे ज्ञान झाले की भीती आपोआप संपते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगताना म्हणतात की ज्ञान हे सर्व कर्मांच्या बंधनांचा नाश करणारे आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 149

म्हणौनि स्वधर्मु जो आपुला । तोचि अनुष्ठावा भला । जरी कठीण जाहला । तरी तोचि ॥

"Therefore, perform your own duty well. Even if it is difficult, stick to it."

स्वधर्मु Noun
Swadharmu
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
अनुष्ठावा Verb
Anushthava
आचरणात आणावा
Should be practiced
भला Adverb
Bhala
चांगल्या प्रकारे / योग्य
Properly / Well
कठीण Adjective
Kathin
अवघड
Difficult
जाहला Verb
Jahala
झाला
Became

💡 अर्थ

म्हणून आपला जो स्वधर्म (कर्तव्य) आहे, तोच नीट पाळावा. तो जरी कठीण वाटला, तरी तोच आचरणात आणावा.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे (स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे) महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, प्रत्येकाने आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी ते स्वीकारू नये. आपला स्वधर्म आचरताना जरी कष्ट पडले किंवा तो कठीण वाटला, तरी त्यातच आपले आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक कल्याण असते. स्वधर्माचे पालन करणे हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सुचवतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा न करता, तो आपला धर्म मानून पूर्ण करावा. उदाहरण: परीक्षेत कॉपी करणे सोपे वाटले तरी, प्रामाणिकपणे अभ्यास करून पेपर लिहिणे हाच विद्यार्थ्याचा खरा स्वधर्म आहे आणि त्यातच त्याचे यश आहे.

📌 संदर्भ

अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देताना ज्ञानेश्वर महाराज हे मार्गदर्शन करतात की स्वतःचे कर्तव्य सोडणे अयोग्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 116

म्हणोनि उचित जे कर्म । तेंचि आचरावे सधर्म । जेणें पाविजे परम । पुरुषार्थु तो ॥ ११६ ॥

"Therefore, perform that action which is appropriate and righteous; for by such action, the supreme goal of life is attained."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य / विहित
Proper / Appropriate
आचरावे Verb
Acharave
आचरण करावे
Should practice / perform
सधर्म Adverb
Sadharma
धर्माला धरून / कर्तव्य भावनेने
Righteously / According to duty
परम Adjective
Param
सर्वोच्च / श्रेष्ठ
Supreme / Highest
पुरुषार्थु Noun
Purusharthu
जीवनाचे अंतिम ध्येय (मोक्ष)
The ultimate goal of human life

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य आणि शास्त्रशुद्ध कर्म आहे, तेच धर्माचे पालन करून करावे. ज्या कर्माच्या आचरणाने श्रेष्ठ असा मोक्ष (परम पुरुषार्थ) प्राप्त होतो, तेच कर्म करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वैराचाराने वागू नये. आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाला आणि धर्माला मान्य असलेले जे 'उचित' कर्म आहे, तेच निष्ठेने पार पाडावे. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य (सधर्म) करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट त्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय म्हणजेच 'परम पुरुषार्थ' (मोक्ष) मिळवून देते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' समजून अभ्यास करावा. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडतो, तेव्हा यश आपोआप मिळते.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आपले विहित कर्तव्य धर्मानुसार पार पाडण्याची आवश्यकता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा