←
गुरुवार, 07 सप्टेंबर 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 258

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

जैसा कासवाचां अवयवीं । आपणयां आपणचि सामावीं । तैसीं इंद्रियें आपैतीं होवीं । जयाचीं गा ॥ २५८ ॥

"As the tortoise pulls in its limbs from all sides, so does he who withdraws his senses from the objects of sense; his wisdom is established."

कासवाचां Noun
Kāsavāchāṃ
कासवाचे
Of a tortoise
अवयवीं Noun
Avayavīṃ
अवयव (हात-पाय इ.)
Limbs or body parts
सामावीं Verb
Sāmāvīṃ
आत ओढून घेणे किंवा सामावून घेणे
To withdraw or contract
इंद्रियें Noun
Indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये
Senses
आपैतीं Adjective
Āpaitīṃ
स्वतःहून किंवा स्वाधीन
Naturally or under control
जयाचीं Pronoun
Jayāchīṃ
ज्याची
Whose

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याची इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून स्वतःहून मागे फिरतात, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा इच्छेनुसार आपले हात, पाय आणि डोके आपल्या कठीण कवचाखाली ओढून घेते, तेव्हा ते सुरक्षित असते. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाने आपली ज्ञानेंद्रिये (डोळे, कान, जीभ इ.) बाह्य विषयांच्या मोहापासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत आणि ती त्याच्या पूर्ण नियंत्रणात आहेत, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियांवर ताबा मिळवणे ही आत्मज्ञानाची आणि मानसिक शांततेची पहिली पायरी आहे, असे माउली येथे स्पष्ट करतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईल किंवा टीव्हीमुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता पुन्हा अभ्यासाकडे वळवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून मनावर ताबा मिळवणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत, ज्यात इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व कासवाच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 49

म्हणोनि संन्यासु आणि योगु । हा एकचि कीं गा पांगु । परी अज्ञानासी विभागु । भिन्नु दिसे ॥ ४९ ॥

"Therefore, Sanyasa and Yoga are one; but to the ignorant, they appear divided."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
संन्यासु Noun
Sanyasu
संन्यास मार्ग
Renunciation
योगु Noun
Yogu
कर्मयोग
Yoga of action
एकचि Adjective
Ekachi
एकच
One and the same
अज्ञानासी Noun
Ajnanasi
अज्ञानी माणसाला
To the ignorant
विभागु Noun
Vibhagu
भेद किंवा विभाग
Division or distinction
भिन्नु Adjective
Bhinnu
वेगळा
Different

💡 अर्थ

म्हणून संन्यास आणि योग हे दोन्ही एकच आहेत, पण अज्ञानी लोकांना ते वेगवेगळे वाटतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (ज्ञानाचा मार्ग) आणि कर्मयोग (निष्काम कर्माचा मार्ग) हे मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच शरीराचे दोन अवयव वेगळे दिसले तरी ते एकाच जीवाला आधार देतात, तसेच हे दोन्ही मार्ग एकाच मोक्षप्राप्तीकडे नेतात. केवळ ज्यांच्याकडे आत्मज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांमध्ये भेद किंवा फरक जाणवतो. ज्ञानी व्यक्तीला या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच असल्याचे उमजते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या दैनंदिन जीवनात काम आणि भक्ती यांना वेगळे समजू नका. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी मनापासून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करत असेल, तर तो अभ्यासच त्याचा 'योग' आणि 'संन्यास' दोन्ही ठरतो.

📌 संदर्भ

संन्यास आणि कर्मयोग यांच्यातील तात्विक एकत्व स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 257

म्हणौनि समर्थें जे जे कीजे। तें तें इतरींही अनुष्ठिजे। मग तेंचि प्रमाण मानिजे। सामान्येंही॥

"Therefore, whatever the capable ones do, the same is practiced by others; and then that alone is accepted as the standard by common people."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
समर्थें Noun
Samarthē̃
श्रेष्ठ किंवा सामर्थ्यवान व्यक्तीने
By the capable/great person
अनुष्ठिजे Verb
Anuṣṭhijē
आचरण केले जाते
Is practiced or followed
प्रमाण Noun
Pramāṇa
आदर्श किंवा पुरावा
Standard or Authority
सामान्येंही Noun
Sāmānyē̃hī
सामान्य लोकांनी सुद्धा
Even by common people

💡 अर्थ

म्हणून मोठी किंवा समर्थ माणसे जे काही करतात, त्याचेच अनुकरण इतर लोक करतात. ते जे वागतात, त्यालाच सामान्य लोक योग्य मानतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली किंवा ज्ञानी लोक असतात, त्यांच्या कृतीचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. जर श्रेष्ठ व्यक्तीने धर्माचे आणि कर्तव्याचे पालन केले, तर समाजही त्याच मार्गावर चालतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण ते समाजासाठी एक आदर्श (Standard) ठरते. हे भगवद्गीतेतील 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या श्लोकाचे निरूपण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुले आपोआप त्यांचे अनुकरण करतात. उदाहरणार्थ, वडिलांनी वेळेवर काम केले तर मुलेही वक्तशीरपणा शिकतात.

📌 संदर्भ

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा