🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी पाण्याचा त्याग करून जगू शकत नाही आणि पाण्यात गेल्यावरच त्याला सुरक्षितता व विश्रांती मिळते, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, असा पुरुष जेव्हा आपल्या अंतरात्म्यात लीन होतो, तेव्हाच त्याला जगातील सर्व त्रासांपासून मुक्ती मिळून 'निवांत' अवस्था प्राप्त होते. बाह्य जगातील विषय त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो, तेव्हा आपण बाहेर उपाय शोधण्यापेक्षा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा कानोसा घेतला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी मनात भीती असेल तर डोळे मिटून स्वतःवर विश्वास ठेवल्यास माशाप्रमाणे आपल्यालाही मनात शांती मिळते.

स्थितप्रज्ञाला शांती कशी लाभते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज जलचराचे उदाहरण देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे अर्जुनाचे वर्णन करत आहेत. अर्जुन केवळ एक महान योद्धा (धनुर्धर) नव्हता, तर तो अत्यंत दयाळू आणि सद्गुणी होता. 'कारुण्याचा सागर' आणि 'गुणांचा आगर' ही विशेषणे अर्जुनाच्या अंतःकरणाची विशालता आणि त्याच्यातील नैतिक मूल्यांची खोली दर्शवतात. युद्धाच्या प्रसंगीही त्याच्या मनात दयेचा भाव जागृत होणे हे त्याच्या उच्च आध्यात्मिक स्थितीचे लक्षण आहे. तो केवळ शस्त्राने बलवान नव्हता, तर गुणांनीही समृद्ध होता.

आपल्याकडे कितीही कौशल्य किंवा शक्ती असली तरी, मनात दया आणि चांगले गुण असणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, वर्गात हुशार असूनही दुसऱ्याला मदत करण्याची वृत्ती ठेवणे म्हणजे 'गुणांचा आगर' होणे.

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुनाच्या व्यक्तिमत्वाचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्माचे रहस्य उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे नैतिक आणि शास्त्रशुद्ध दृष्टीने 'उचित' (योग्य) आहे. तसेच, जे कर्म परिस्थितीनुसार किंवा वेळेनुसार (अवसरें) आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, तेच करावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची आशा (अहेतुक) नसावी. जेव्हा माणूस अशा प्रकारे फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याचे चित्त शुद्ध होते.

दैनंदिन जीवनात आपल्या वाट्याला आलेले काम पूर्ण निष्ठेने आणि फळाची अपेक्षा न करता करावे. उदाहरणार्थ, रस्त्यावरून चालताना जर एखादा कचरा दिसला, तर तो उचलणे हे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे; ते कोणाकडून शाबासकी मिळवण्यासाठी न करता, आपले कर्तव्य म्हणून करावे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज मोक्षप्राप्तीसाठी निष्काम कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.