←
मंगळवार, 11 जुलै 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 366

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणोनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांचा निग्रहो करी । आणि विषयांतरीं न संचरे । तोचि पूर्णप्रज्ञु ॥

"Therefore, O mighty-armed Arjuna, he whose senses are completely restrained from their objects, his wisdom is firmly established."

स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा
One with steady wisdom
इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
ज्ञानेंद्रियांचा (डोळे, कान इ.)
Of the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
Restraint or control
विषयांतरीं Noun
Vishayantari
बाह्य विषयांमध्ये/भोगांमध्ये
In sense objects
संचरे Verb
Sanchare
भटकणे किंवा वावरणे
Wanders or moves
पूर्णप्रज्ञु Noun
Purnaprajnu
ज्याला पूर्ण ज्ञान प्राप्त झाले आहे
Perfectly wise

💡 अर्थ

ज्या माणसाने आपल्या सर्व इंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून (मोहापासून) पूर्णपणे आवरून धरले आहे, त्याचीच बुद्धी स्थिर असते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो साधक आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवतो, तोच खरा 'स्थिरप्रज्ञ' होय. इंद्रिये स्वभावतः बाह्य विषयांकडे धावतात, ज्यामुळे मन विचलित होते. परंतु, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या मोहातून बाजूला काढतो आणि त्यांना आत्मस्वरूपात स्थिर करतो, तोच पूर्ण ज्ञानी पुरुष होय. इंद्रिय निग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीचा मोह होतो, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 40

जेथ हे अंतःकरण। आणि बुद्धीचें आयतन। इंद्रियें तंव अधिष्ठान। प्रसिद्धचि॥

जेथे हे अंतःकरण आणि बुद्धीचे स्थान आहे, तसेच इंद्रिये हे तर त्याचे प्रसिद्ध अधिष्ठानच आहेत.

"Where this mind and the seat of intellect are, and the senses are its well-known locations."

जेथ Adverb
Jetha
जेथे
Where
अंतःकरण Noun
Antahkarana
मन किंवा हृदय
Mind or inner self
आयतन Noun
Ayatana
स्थान किंवा घर
Abode or seat
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
अधिष्ठान Noun
Adhishthana
राहण्याचे मुख्य ठिकाण
Foundation or base
प्रसिद्धचि Adjective
Prasiddhachi
ओळखले जाणारे किंवा उघड असणारे
Well-known or evident

💡 अर्थ

काम (वासना) हा आपल्या मनात, बुद्धीत आणि इंद्रियांमध्ये राहतो आणि तिथूनच तो आपल्याला चुकीच्या मार्गावर नेतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, काम किंवा वासना ही बाहेरून येत नाही. ती आपल्या शरीराच्या आत तीन मुख्य ठिकाणी लपलेली असते: आपली पाच ज्ञानेंद्रिये, आपले मन (अंतःकरण) आणि आपली बुद्धी. जेव्हा एखादी इच्छा निर्माण होते, तेव्हा ती प्रथम इंद्रियांना पकडते, मग मनाला अस्वस्थ करते आणि शेवटी बुद्धीला भ्रमित करते. या तीन ठिकाणांचा ताबा घेतल्यामुळे माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे समजेनासे होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा हे लक्षात घ्यावे की हा मोह आपल्या इंद्रियांनी आणि मनाने निर्माण केला आहे. अशा वेळी शांत राहून बुद्धीचा वापर करून स्वतःवर नियंत्रण मिळवावे.

📌 संदर्भ

काम (वासना) मनुष्याला कशा प्रकारे मोहित करतो आणि तो शरीरात नेमका कुठे राहतो, याचे वर्णन श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 151

जेथें अर्जुना हें संचले । तेथें मन हें मुदलें मुकलें । मग बुद्धीचें पाऊल सांडवलें । आपणया आपण ॥ १५१ ॥

जेथे अर्जुना हे संचले | तेथे मन हे मुदले मुकले | मग बुद्धीचे पाऊल सांडवले | आपणया आपण || १५१ ||

"Where this knowledge is gathered, O Arjuna, there the mind is fundamentally lost; then the step of the intellect is dropped, by oneself in oneself."

संचले Verb
Sanchale
साठवले किंवा प्रकट झाले
Accumulated or manifested
मुदलें Adverb
Mudale
मुळापासून किंवा पूर्णपणे
From the root or entirely
मुकलें Verb
Mukale
नाहीसे झाले किंवा मुकले
Lost or vanished
सांडवलें Verb
Sandavale
सुटले किंवा थांबले
Dropped or stopped
आपणया Pronoun
Apanaya
स्वतःला
To oneself

💡 अर्थ

हे अर्जुना, जेव्हा आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा मन पूर्णपणे नाहीसे होते आणि बुद्धीची धावही थांबते. माणूस स्वतः स्वतःमध्येच स्थिर होतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा साधकाला आत्मस्वरूपाचा अनुभव येतो, तेव्हा त्याचे चंचल मन मुळापासून नष्ट होते. मनाचे अस्तित्व विचारांवर असते, पण आत्मस्थितीत विचारच उरत नाहीत. बुद्धी जी तर्क-वितर्क करते, तिची गतीही तिथे कुंठित होते. अशा वेळी साधक आपल्या मूळ स्वरूपात (आत्म्यात) विलीन होतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे जिथे केवळ स्वानुभव उरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण खूप रागात असतो किंवा गोंधळलेले असतो, तेव्हा शांत बसून स्वतःच्या अंतर्मनाचा विचार केल्यास मनाचा गोंधळ कमी होतो आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. हे आत्मसंयमनाचे पहिले पाऊल आहे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे आणि त्या स्थितीत मन व बुद्धी कशी लय पावते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा