←
मंगळवार, 11 जुलै 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 104

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । हें अंतःकरण जेणें विखें । सांडिलें तेंचि निकें । स्थिर जाणावें ॥ १०४ ॥

"Therefore, Arjuna, listen; the mind that has cast off the poison of worldly desires is the one to be known as truly steady."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
अंतःकरण Noun
Antahkaran
मन किंवा अंतरात्मा
Mind or inner self
विखें Noun
Vikhe
विषयांचे विष
Poison of sensory objects
सांडिलें Verb
Sandile
त्याग केला किंवा सोडले
Abandoned or discarded
निकें Adverb
Nike
खरोखर किंवा उत्तम प्रकारे
Truly or properly
स्थिर Adjective
Sthira
अढळ किंवा शांत
Steady or stable

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, ज्याने आपल्या मनातील विषयांची ओढ (विष) पूर्णपणे सोडून दिली आहे, त्याचेच मन खरोखर स्थिर झाले आहे असे तू समज.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' लक्षणांचा समारोप करताना सांगतात की, जोपर्यंत मानवी अंतःकरणात भौतिक विषयांची अभिलाषा असते, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही. विषयांना येथे 'विख' (विष) म्हटले आहे, कारण ते आत्मिक शांतीचा नाश करतात. ज्या साधकाने जाणीवपूर्वक या मानसिक आसक्तीचा त्याग केला आहे, त्याचेच चित्त परमात्मस्वरूपात अढळ राहते. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनातून आलेली असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात मन एकाग्र करण्यासाठी अनावश्यक इच्छांवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा विचार बाजूला सारून केवळ पुस्तकावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'विषय त्याग' करून बुद्धी स्थिर करणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्याचे मन विषयांतून मुक्त झाले आहे त्याची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 41

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥

जया कर्माचां ठायीं । संन्यासु योगें जाहला पाहीं । आणि ज्ञानानें संशयाचीं कांहीं । उरली नाहींत मुळें ॥

"One who has renounced actions by Yoga, whose doubts are destroyed by knowledge, and who is poised in the Self, actions do not bind him, O Dhananjaya."

योगसंन्यस्तकर्माणं Adjective
Yoga-sannyasta-karmanam
योगाद्वारे कर्माचा त्याग केलेला
One who has renounced actions through Yoga
ज्ञानसंछिन्नसंशयम् Adjective
Jnana-sanchinna-samshayam
ज्ञानाने संशय नष्ट झालेला
One whose doubts are destroyed by knowledge
आत्मवन्तं Adjective
Atmavantam
आत्मज्ञानी किंवा स्वतःमध्ये स्थिर
Self-possessed or situated in the self
निबध्नन्ति Verb
Nibadhnanti
बांधतात किंवा अडकवतात
Bind or entangle
धनञ्जय Noun
Dhananjaya
अर्जुनाचे एक नाव
Conqueror of wealth (Arjuna)

💡 अर्थ

ज्याने योगाच्या (समत्व बुद्धीच्या) द्वारे कर्माचा त्याग केला आहे आणि ज्ञानाने ज्याचे सर्व संशय नष्ट झाले आहेत, अशा आत्मज्ञानी पुरुषाला कोणतीही कर्मे बांधू शकत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या बुद्धीला परमात्म्याशी जोडले आहे (योग), त्याला कर्माच्या फळाची आसक्ती राहत नाही. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात त्याचे सर्व संशय, भीती आणि द्वैत नष्ट होते. असा पुरुष स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर असतो. तो जगात सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे पाप किंवा पुण्य लागत नाही. तो पूर्णपणे मुक्त असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता काम केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच कर्मबंधनातून मुक्त होणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो मनुष्य आत्मज्ञान आणि योगामध्ये स्थिर असतो, त्याला कर्माची बंधने कशी बाधत नाहीत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 106

म्हणोनि कर्माचेनि आधारें । जे कर्मचि सांडणें खरें । तें युक्तीचें वर्म दुसरें । नाहिं येथ ॥ १०६ ॥

"Therefore, to renounce action through the support of action itself is the true secret; there is no other way here."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कर्माचेनि Noun
Karmanche-ni
कर्माच्या
By action
आधारें Noun
Aadhare
आधाराने
With support
सांडणें Verb
Saandane
सोडणे
To renounce
वर्म Noun
Varma
रहस्य किंवा मर्म
Secret or key essence
युक्तीचें Noun
Yuktiche
कौशल्याचे
Of the technique

💡 अर्थ

म्हणून कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा त्याग करणे, हीच खरी युक्ती आहे. याशिवाय दुसरे कोणतेही रहस्य येथे नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या रहस्याचे (वर्म) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्य कर्म करणे पूर्णपणे सोडू शकत नाही, कारण शरीर असेपर्यंत काही ना काही क्रिया घडतच असतात. खरी युक्ती ही आहे की, कर्म करत असतानाच त्यातील 'कर्तेपणा' आणि 'फळाची आशा' सोडून देणे. कर्माच्या द्वारेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला सर्वश्रेष्ठ आहे. यालाच 'नैष्कर्म्य' सिद्धी म्हणतात, जिथे कर्म करूनही त्याचे बंधन लागत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या चिंतेपेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने विजयापेक्षा खेळाच्या कौशल्यावर लक्ष दिल्यास तो तणावमुक्त राहून उत्तम खेळू शकतो.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याचे मर्म आणि कर्मातील अकर्म समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा