🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित (योग्य) कर्मे केवळ बाह्यतः न करता ती अंतःकरणापासून आणि निष्ठेने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि शुद्ध भावनेने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा प्रकारे केलेले निष्काम कर्म आपल्याला 'परम पुरुषार्थाकडे' म्हणजेच आत्मज्ञानाकडे आणि मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करून ते मनापासून करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेत पास होण्यासाठी नाही, तर ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करावा. हेच त्यांचे 'उचित कर्म' आहे, ज्यामुळे त्यांना जीवनात यश मिळेल.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे आचरण कसे असावे हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, कर्माचा मार्ग अत्यंत गहन आणि सूक्ष्म आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे. मनुष्याने तीन गोष्टींमधील फरक ओळखला पाहिजे: १. विहित कर्म (जे करणे कर्तव्य आहे), २. विकर्म (जे शास्त्रविरुद्ध किंवा निषिद्ध आहे) आणि ३. अकर्म (कर्मात असूनही कर्तेपणाचा अभिमान नसणे). जोपर्यंत या तिन्हींचा बोध होत नाही, तोपर्यंत मनुष्य संसारबंधनातून मुक्त होऊ शकत नाही. कर्माची गती इतकी गुंतागुंतीची आहे की मोठे ज्ञानी लोकही त्यात गोंधळून जातात.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ स्वार्थासाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण परीक्षेत चोरी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करणे हे 'अकर्मा'कडे नेणारे पाऊल आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, विकर्म आणि अकर्म यांतील सूक्ष्म भेद आणि कर्माची गहनता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, वरवर पाहता संन्यास मार्ग (ज्यात कर्माचा त्याग दिसतो) आणि कर्मयोग मार्ग (ज्यात ईश्वरासाठी कर्म केले जाते) हे भिन्न वाटू शकतात. परंतु, या दोन्ही मार्गांचे अंतिम फळ म्हणजे मोक्षप्राप्ती हे एकच आहे. जो मनुष्य या दोन्ही मार्गांतील आंतरिक एकता ओळखतो, त्यालाच सत्याचे यथार्थ ज्ञान झाले आहे. ज्ञानेश्वर माऊलींच्या मते, दृष्टीमध्ये भेद न ठेवता या दोन्ही मार्गांना एकाच ध्येयाकडे नेणारे मार्ग म्हणून पाहणे हीच खरी तत्त्वदृष्टी आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते केवळ स्वार्थासाठी न करता, समाजहित किंवा ईश्वराची सेवा म्हणून केले, तर ते कामच भक्ती बनते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि समाजाची सेवा करण्यासाठी अभ्यास केला, तर तो त्याचा 'योग' ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग या दोन मार्गांमधील मूलभूत ऐक्य ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.