🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माचा आधार घेऊनच जीवन जगावे. आपल्या वाट्याला आलेले जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे वेळेनुसार (अवसरें) करणे प्राप्त आहे, ते कर्म पूर्ण निष्ठेने आणि निश्चयाने करावे. मात्र, हे करताना मनात त्या कर्माच्या फळाची कोणतीही अभिलाषा किंवा आशा ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का' या चिंतेत वेळ न घालवता, आपला अभ्यास पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजे फळाशा सोडून कर्म करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे हे सांगत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी झालेल्या शंखनादाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा पांडवांच्या सैन्याने शंख फुंकले, तेव्हा तो आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने केवळ आकाशच व्यापले नाही, तर पृथ्वीवरील दऱ्या (खांचरें) आणि पर्वतांची शिखरेही हादरून गेली. त्या आवाजाचे प्रतिध्वनी सर्वत्र उमटले, ज्यामुळे वातावरणात एक प्रकारचा दरारा निर्माण झाला. हे पांडवांच्या आत्मबलाचे आणि विजयाचे प्रतीक आहे. निसर्गही त्यांच्या या महान कार्याला प्रतिसाद देत असल्याचे येथे सूचित होते.

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सत्याच्या मार्गाने करतो, तेव्हा आपला आत्मविश्वास इतका प्रबळ असावा की त्याचा प्रभाव सभोवतालच्या वातावरणावर पडला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्याची सुरुवात करताना आपला आवाज आणि निश्चय इतका ठाम असावा की समाजात त्याचे सकारात्मक पडसाद उमटतील.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीला पांडवांनी केलेल्या शंखनादाचा प्रचंड प्रभाव सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि निष्काम कर्म (योग) हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू असतात, तद्वतच हे दोन्ही मार्ग एकाच परम सत्याकडे नेतात. सामान्यतः लोकांना वाटते की संन्यास म्हणजे सर्व सोडून देणे आणि योग म्हणजे कर्म करणे, म्हणून ते भिन्न आहेत. परंतु, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला समजते की दोन्हीचे अंतिम फळ 'मोक्ष' हेच आहे. केवळ ज्यांच्याकडे ज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांत द्वैत किंवा फरक जाणवतो.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून केले (योग) किंवा 'मी कर्ता नाही' या भावनेने केले (संन्यास), तर दोन्हीचे परिणाम सारखेच असतात. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ईश्वराची सेवा म्हणून करणे हा योग आहे आणि त्यात गुंतून न पडणे हा संन्यास आहे.

श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या माध्यमातून) स्पष्ट करतात की संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील भेद वरवरचा असून तो केवळ अज्ञानी लोकांनाच दिसतो.