←
मंगळवार, 27 जून 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 267

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमाप: प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥

जैसा पूर्ण सरितां । समुद्रु न सांडी मर्यादा । तैसा कामु न बाधी कदा । जयाचें मन ॥

"As the full ocean does not leave its boundaries despite the rivers entering it, so desires do not affect the mind of the wise."

जैसा Adverb
Jaisa
ज्याप्रमाणे
Just as
सरितां Noun
Saritan
नद्यांनी
By rivers
समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
मर्यादा Noun
Maryada
सीमा
Boundary
कामु Noun
Kamu
इच्छा किंवा वासना
Desire or passion
बाधी Verb
Badhi
बाधा आणणे किंवा त्रास देणे
To affect or disturb

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे अनेक नद्या येऊन मिळाल्या तरी समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनात विषयांच्या इच्छा निर्माण होऊनही तो विचलित होत नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या) अवस्थेचे सुंदर वर्णन करतात. पावसाळ्यात सर्व बाजूंनी नद्यांचे पाणी वेगाने समुद्रात येते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गांभीर्यात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्यासमोर जगातील सर्व प्रलोभने किंवा विषय आले तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आंतरिक शांतीमध्ये कायम स्थिर राहतो. केवळ असाच मनुष्य खरी शांती प्राप्त करू शकतो, जो वासनांच्या मागे धावत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपल्यावर अनेक संकटे येतात किंवा अनेक प्रलोभने आपल्याला आकर्षित करतात. अशा वेळी समुद्रासारखे गंभीर आणि शांत राहून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळो वा अपयश, दोन्ही स्थितीत मन शांत ठेवून पुढच्या वाटचालीचा विचार करणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी अचल असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 273

म्हणोनि समर्थें जे जे कीजे । तें तें लोकीं प्रमाण मानिजे । मग तेणेंचि मार्गें चालिजे । येरेंही जनें ॥ २७३ ॥

"Therefore, whatever is done by the powerful, that is accepted as authority by the people; then other people also walk by that same path."

समर्थें Noun
Samartheṃ
सामर्थ्यवान किंवा श्रेष्ठ व्यक्तीने
By the powerful or capable person
प्रमाण Noun
Pramāṇa
आदर्श किंवा पुरावा
Standard or authority
मार्गें Noun
Mārgēṃ
रस्त्याने किंवा मार्गाने
By the path
लोकीं Noun
Lokīṃ
लोकांकडून किंवा जगात
By the people
चालिजे Verb
Chālijē
चालले जाते किंवा अनुकरण केले जाते
Is followed or walked upon

💡 अर्थ

म्हणून समर्थ किंवा श्रेष्ठ माणसे जे जे काही करतात, त्यालाच लोक प्रमाण मानतात आणि मग इतर सर्व लोकही त्याच मार्गाने चालतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून नेतृत्वाचा आणि लोकसंग्रहाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक सामर्थ्यवान, ज्ञानी किंवा प्रतिष्ठित असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहत असते. जर अशा श्रेष्ठ व्यक्तींनी चुकीचे आचरण केले, तर समाज भरकटू शकतो. म्हणून, ज्ञानी माणसाने स्वतःसाठी काहीही मिळवायचे नसले तरी, केवळ समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी आणि शिस्त लावण्यासाठी स्वतः कर्तव्यकर्मे चोख पार पाडली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच लोकांसाठी कायद्यासारखे प्रमाण ठरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठे लोक किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्त पाळत असतील, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुषाने समाजाला आदर्श घालून देण्यासाठी कर्म का करावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 158

जैसा कूर्मु आपुलीं अंगें । प्रवेसे आपुलियांचि पांगें । तैसीं इंद्रियें विषयसंगें । सांडूनि येती ॥ १५८ ॥

"As the tortoise draws in its limbs from all sides, so does the wise man withdraw his senses from the objects of sense."

कूर्मु Noun
Kurmu
कासव
Tortoise
अंगें Noun
Ange
अवयव
Limbs
प्रवेसे Verb
Pravese
आत घेतो / प्रवेश करतो
Withdraws / Enters
पांगें Other
Pange
स्वतःच्या इच्छेने / बळाने
By its own will / power
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
विषयसंगें Noun
Vishayasange
विषयांचा सहवास / ओढ
Attachment to objects
सांडूनि Verb
Sanduni
सोडून
Leaving / Abandoning

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपली सर्व अंगे स्वतःच्या इच्छेने आपल्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्ञानी माणूस आपली इंद्रिये विषयांपासून सहजपणे बाजूला काढून घेतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) उत्तम उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा त्याला इच्छा होते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, ज्याने स्वतःच्या मनावर विजय मिळवला आहे, तो साधक बाह्य जगातील प्रलोभने किंवा विषयांकडे धावणाऱ्या आपल्या इंद्रियांना (डोळे, कान, जीभ इ.) कोणत्याही कष्टाशिवाय आवरतो. हे इंद्रियनिग्रह जबरदस्तीने नसून ते आत्मज्ञानाच्या बळावर अत्यंत सहजतेने घडते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण महत्त्वाचे काम करत असतो आणि मोबाईल किंवा टीव्हीमुळे आपले लक्ष विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली इंद्रिये त्या विषयापासून बाजूला करून पुन्हा कामावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे शिक्षण आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा कसा मिळवावा हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा