🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सामाजिक जबाबदारीचे महत्त्व सांगतात. जे लोक समाजात श्रेष्ठ मानले जातात किंवा ज्यांच्याकडे नेतृत्व आहे, त्यांच्या कृतीकडे सर्व सामान्य जनता पाहत असते. जर श्रेष्ठ व्यक्तींनी चुकीचे वर्तन केले, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, ज्ञानी किंवा समर्थ व्यक्तीने स्वतःसाठी काही मिळवायचे नसले तरी, लोकसंग्रहासाठी आणि समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी अत्यंत सावधगिरीने आणि धर्माने वागले पाहिजे. नेत्याने जे केले, तेच सामान्य लोकांसाठी प्रमाण ठरते.

जर तुम्ही एखाद्या कंपनीत मॅनेजर असाल किंवा घरात मोठे असाल, तर तुम्ही वेळेवर येणे आणि प्रामाणिकपणे काम करणे गरजेचे आहे, कारण तुमचे कनिष्ठ किंवा मुले तुमचेच अनुकरण करतील. उदाहरण: वडिलांनी खोटे बोलणे टाळले तरच मुले सत्याचे महत्त्व शिकतील.

ज्ञानी पुरुषाने कर्म का करावे आणि समाजासमोर कोणता आदर्श ठेवावा, याचे मार्गदर्शन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्य जोपर्यंत देहधारी आहे, तोपर्यंत त्याला कर्म टाळता येत नाही. कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. म्हणून कर्माचा कंटाळा करून किंवा ते सोडून देऊन चालणार नाही. खरी युक्ती ही आहे की, कर्म तर करायचे पण त्यातून मिळणाऱ्या फळाची हाव किंवा आसक्ती धरायची नाही. जेव्हा आपण 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि 'मला हे फळ मिळावे' ही इच्छा सोडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला बंधनातून मुक्त करते.

एखाद्या खेळाडूने सामन्याच्या निकालाची (हार-जितीची) चिंता न करता, फक्त आपला खेळ उत्तम खेळण्यावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशाचा विस्तार करताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हा आत्मा स्वरूपाने अचल आणि अढळ आहे. ज्याप्रमाणे क्षीरसागरात (दुधाच्या समुद्रात) उठणाऱ्या लाटा या मूळ दुधापेक्षा वेगळ्या नसतात, त्या दुधाचेच स्वरूप असतात, त्याचप्रमाणे हा आत्मा परमात्म्यापेक्षा भिन्न नाही. तो स्वरूपाने एकच आहे. आत्म्याला कोणतेही विकार शिवत नाहीत, म्हणून अर्जुनाने शोक करणे थांबवावे असा उपदेश येथे दिला आहे.

आपल्यातील आणि इतरांमधील ईश्वरी अंश एकच आहे हे ओळखून सर्वांशी प्रेमाने वागावे. उदाहरण: संकटात घाबरून न जाता मन शांत ठेवणे, कारण आपला मूळ आत्मा अविनाशी आणि स्थिर आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व, त्याचे अचल स्वरूप आणि परमात्म्याशी असलेले त्याचे ऐक्य समजावून सांगत आहेत.