🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला केवळ कर्म करण्याचा अधिकार आहे, पण कर्माच्या फळावर त्याचे नियंत्रण नाही. अर्जुनाला उद्देशून ते सांगतात की, युद्धासारखे कठीण कर्तव्य समोर असताना 'मला काय मिळेल' हा विचार करून कर्माचा त्याग करणे चुकीचे आहे. खरे शहाणपण कर्मात गुंतून राहण्यात नाही, तर कर्माचे फळ ईश्वराला अर्पण करून अलिप्त राहण्यात आहे. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने मुक्तपणे कार्य करू शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना, 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा पूर्ण लक्ष अभ्यासावर केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक रूप आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचा त्याग न करता, फळाची अपेक्षा कशी सोडावी हे समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा त्याला धोका वाटतो किंवा गरज नसते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेतो. त्याचप्रमाणे, जो साधक बाह्य जगातील विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोहातून आपली इंद्रिये स्वेच्छेने आणि विवेकाने मागे घेतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने सहज घडलेले असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा अनावश्यक वादात अडकतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःला त्यातून बाजूला काढणे म्हणजे इंद्रिय संयम होय. उदाहरण: अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळून एकाग्र होणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कासवाचे उदाहरण देऊन इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. सामान्यतः मनुष्य जेव्हा एखादा 'संकल्प' (निश्चय) करतो, तेव्हा त्याच्या पावलावर पाऊल ठेवून 'आशा' (फळाची अपेक्षा) येतेच. पण ज्या ठिकाणी संकल्पाच्या मागे आशेचे पाऊल पडत नाही, म्हणजेच जेथे कर्म केवळ कर्तव्य भावनेने केले जाते आणि फळाची कोणतीही हाव नसते, अशा ठिकाणी कर्माचे अस्तित्वच उरत नाही. याचा अर्थ असा की, ते कर्म कर्त्याला बांधून ठेवत नाही. जेव्हा कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती गळून पडते, तेव्हा ते कर्म 'अकर्म' होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत पहिला नंबर येईलच या आशेने अभ्यास करण्यापेक्षा, ज्ञान मिळवण्याच्या संकल्पाने अभ्यास केल्यास त्यांना कर्माचे ओझे वाटत नाही.

अर्जुनाला कर्म आणि संन्यास यातील मेळ समजावून सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आशा सोडल्यास कर्म कसे बाधत नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.