🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करताना म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व याबद्दलचे सत्य आता तुला समजले आहे. त्यामुळे आता तू कोणत्याही मोहाच्या किंवा भ्रमाच्या आहारी जाऊ नकोस. शोक करणे किंवा कर्तव्यापासून दूर जाणे हे चुकीचे आहे. हा विवेकाचा विचार तू तुझ्या अंतःकरणात कायमचा ठसव आणि स्थिर हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता विवेकाने विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, 'पुढच्या वेळी अधिक अभ्यास करेन' हा सकारात्मक विचार मनात पक्का करणे.

आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, अर्जुनाने आता भ्रमात पडू नये आणि सत्याचा स्वीकार करावा असे श्रीज्ञानदेव सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो साधक आपल्या चंचल इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करून बुद्धीच्या जोरावर आवरतो, त्यालाच अंतरातील शाश्वत आनंदाचा अनुभव येतो. हे आत्मसुख मिळवण्यासाठी बाह्य जगातील मोहाचा त्याग करून अंतर्मुख होणे आवश्यक आहे. जेव्हा इंद्रिये संयमित होतात, तेव्हा साधकाला आत्मिक शांतीचे एक अफाट साम्राज्य प्राप्त होते, ज्यासाठी वेगळ्या कष्टांची गरज उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा जंक फूड खाण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रिय दमन होय. उदा. परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा वापर टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास यश सहज मिळते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय संयमाचे फळ आणि त्याचे महत्त्व अर्जुनाला विशद करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना विनंती करत आहेत. ते म्हणतात की, जर तुम्ही तुमचे चित्त एकाग्र करून हे निरूपण ऐकले, तर तुम्हाला परमानंदाची प्राप्ती होईल. 'अवधान' म्हणजे केवळ ऐकणे नव्हे, तर अंतःकरणापासून लक्ष देणे. ज्ञानेश्वर माउली येथे खात्री देतात की हे ज्ञान आत्मसात केल्यावर मनुष्याला इतर कोणत्याही सुखाची उणीव भासणार नाही. ही त्यांची 'प्रतिज्ञा' आहे, जी या ग्रंथाच्या आणि त्यातील ज्ञानाच्या सामर्थ्यावर आधारित आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी शिक्षकांचे शिकवणे पूर्ण लक्ष देऊन ऐकेल, तर त्याला तो विषय उत्तम समजून परीक्षेत यश मिळेल.

चौथ्या अध्यायाच्या प्रारंभी, ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना सावध करून या ज्ञानाचे महत्त्व आणि ते ऐकण्यासाठी आवश्यक असलेली एकाग्रता यावर भाष्य करत आहेत.