🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, साधक किंवा योगी पुरुष विविध मार्गांनी ईश्वराची उपासना करतात. काही लोक देवतांची पूजा करून 'दैव यज्ञ' करतात, तर काही आत्मज्ञानाच्या अग्नीमध्ये स्वतःच्या अहंकाराचे हवन करतात. जरी या क्रिया वरवर वेगवेगळ्या दिसत असल्या, तरी ज्ञानी पुरुषाच्या दृष्टीने त्या सर्व क्रियांचे अंतिम स्वरूप हे ईश्वराशी (मद्रूप) एकरूप होणेच असते. कर्मातील विविधता ही केवळ बाह्य आहे, अंतर्यामी सर्व काही ब्रह्मरूपच आहे.

आपण करत असलेले कोणतेही काम (उदा. अभ्यास, घरातील काम किंवा नोकरी) हे केवळ कर्तव्य म्हणून न करता, ती देवाची सेवा किंवा एक 'यज्ञ' आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करणे हा देखील एक यज्ञच आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध प्रकारचे यज्ञ आणि ते करण्यामागची योग्यांची दृष्टी समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे पौर्णिमेचा चंद्र आपल्या सोळा कलांनी पूर्ण असतो आणि त्याला कशाचीही उणीव भासत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष सर्व भौतिक इच्छांपासून मुक्त झालेला असतो. त्याच्या अंतःकरणात आत्मसुखाचा पूर्ण प्रकाश असल्यामुळे तो कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही आणि सदैव तृप्त राहतो.

दैनंदिन जीवनात सतत नवीन वस्तूंच्या मागे धावण्यापेक्षा, आपल्याकडे जे आहे त्यात समाधान मानल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत प्रामाणिक प्रयत्न केल्यावर मिळणाऱ्या निकालात समाधानी राहणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याच्या पूर्णत्वाचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या माणसाच्या) स्थितीचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. नद्यांचे कितीही पाणी समुद्रात आले तरी समुद्र आपली सीमा सोडून बाहेर येत नाही, तसेच उन्हाळ्यात बाष्पीभवन झाले तरी तो आटत नाही. तो सदैव आपल्या स्वरूपात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष भौतिक सुख किंवा संपत्ती मिळाल्यावर (लाभ) गर्वाने फुगत नाही आणि काही गमावल्यावर (हानी) त्याला खेद वाटत नाही. त्याचे चित्त लाभालाभाच्या पलीकडे गेलेले असते.

दैनंदिन जीवनात यश आणि अपयश या दोन्ही गोष्टींकडे समान दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, व्यवसायात मोठा नफा झाला तर अहंकार बाळगू नये आणि नुकसान झाले तर निराश न होता आपले मानसिक संतुलन राखले पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन समत्व बुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.