🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही (उदा. चालणे, बोलणे) स्वतःला अकर्ता मानतो कारण त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असते, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः काहीही न करता गप्प बसला आहे, पण ज्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू आहेत, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. हे गुपित जो जाणतो, तोच खरा योगी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे आणि फळाची अपेक्षा न ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी करणे, निकालाच्या चिंतेत न अडकणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे संन्यासाची अत्यंत सूक्ष्म व्याख्या स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोक कर्म सोडण्याला संन्यास समजतात, पण महाराज म्हणतात की कर्म करणे हा मानवी स्वभाव आहे. जसे जमिनीत बीज पेरले की ते उगवतेच, तसे कर्म केले की त्याचे फळ मिळतेच. परंतु, जर कर्म अशा प्रकारे केले की त्याचे फळ आपल्याला संसारात किंवा अहंकारात अडकवणार नाही, तर ते कर्म असूनही अकर्म ठरते. फळाची आसक्ती सोडून आणि ईश्वरा अर्पण बुद्धीने कर्म करणे, हाच खरा संन्यास आहे. कर्माचा त्याग नव्हे, तर कर्माच्या फळाचा आणि कर्तेपणाच्या अहंकाराचा त्याग म्हणजे संन्यास होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या फळाची चिंता करण्यापेक्षा 'मी माझे काम किती प्रामाणिकपणे करतोय' यावर लक्ष देणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना त्या बदल्यात त्यानेही आपल्याला कधीतरी मदत करावी ही अपेक्षा न ठेवणे, हा या ओवीचा सराव आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे आणि निष्काम कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियविषयांच्या आसक्तीतील भयंकर धोका स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा शिकारी मासा किंवा काळ (मृत्यू) जलचराचा सतत पाठलाग करतो आणि एकदा पकडल्यावर त्याची मिठी सुटत नाही, अगदी तसेच मानवी इंद्रियांना आकर्षित करणाऱ्या विषयांच्या (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मुळाशी विनाश किंवा मृत्यू दडलेला असतो. विषयांचे सेवन वरवर सुखावह वाटले तरी ते मनुष्याला अधोगतीकडे आणि अंतिमतः विनाशाकडे घेऊन जाते. स्थितप्रज्ञ होण्यासाठी या विषयांच्या मोहजालातून बाहेर पडणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी चुकीच्या सवयी लावतो (उदा. अति खाणे किंवा व्यसन). हे सुख सुरुवातीला गोड वाटते, पण त्यातच भविष्यातील आजार किंवा 'मृत्यू' दडलेला असतो. हे ओळखून संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियविषयांच्या आसक्तीमुळे होणारा विनाश माऊली या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.