सिंहाची डरकाळी: १९०८ चा राजद्रोह खटला आणि लोकमान्य टिळक
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या १९०८ मधील अटकेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. 'भारतीय असंतोषाचे जनक' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या टिळकांनी ब्रिटिशांच्या अन्यायी राजवटीविरुद्ध 'केसरी'तून जो आवाज उठवला, तो दाबण्यासाठी इंग्रजांनी राजद्रोहाचा आधार घेतला. आज या घटनेला ११८ वर्षे पूर्ण होत आहेत (२०२६ च्या संदर्भाने).
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: बंगालची फाळणी आणि क्रांतीचे वारे
१९०५ च्या बंगालच्या फाळणीने संपूर्ण भारतात संतापाची लाट उसळली होती. काँग्रेसमध्ये 'मवाळ' आणि 'जहाल' असे दोन गट पडले होते. टिळक जहाल गटाचे नेतृत्व करत होते. त्यांनी स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण आणि स्वराज्य या चतुःसूत्रीचा प्रसार केला होता. ब्रिटिश सरकार टिळकांच्या लेखणीला आणि त्यांच्या वाढत्या प्रभावाला घाबरले होते.
मुजफ्फरपूर बॉम्बस्फोटाचा परिणाम
३० एप्रिल १९०८ रोजी खुदीराम बोस आणि प्रफुल्ल चाकी यांनी मॅजिस्ट्रेट किंग्सफोर्ड याला मारण्यासाठी बॉम्ब टाकला. या घटनेत दोन निष्पाप ब्रिटिश महिलांचा मृत्यू झाला. सरकारने यावर अत्यंत कठोर दडपशाही सुरू केली. या घटनेवर टिळकांनी 'केसरी'मध्ये प्रखर भाष्य केले. त्यांनी बॉम्बचे समर्थन केले नाही, पण बॉम्ब का तयार झाला, याची मीमांसा केली.
केसरीतील ते जहाल अग्रलेख
सरकारने टिळकांवर मुख्यत्वे दोन लेखांसाठी राजद्रोहाचा खटला भरला: "देशाचे दुर्दैव" (१२ मे १९०८) आणि "हे उपाय टिकणारे नाहीत" (९ जून १९०८). या लेखांत टिळकांनी स्पष्टपणे सांगितले की, जोपर्यंत सरकार लोकांच्या आकांक्षा समजून घेत नाही आणि त्यांना स्वातंत्र्य देत नाही, तोपर्यंत दडपशाहीने हे विचार थांबवता येणार नाहीत.
| लेखाची तारीख | शीर्षक | प्रमुख आशय |
|---|---|---|
| १२ मे १९०८ | देशाचे दुर्दैव | ब्रिटिश नोकरशाहीच्या अरेरावीमुळे तरुण पिढी हिंसाचाराकडे वळत असल्याचे विश्लेषण. |
| ९ जून १९०८ | हे उपाय टिकणारे नाहीत | फक्त कायदे करून किंवा अटक करून स्वातंत्र्याची ओढ संपवता येत नाही, हा इशारा. |
अटक आणि न्यायालयातील तो ऐतिहासिक प्रसंग
२४ जून १९०८ च्या रात्री मुंबईत टिळकांना अटक करण्यात आली. त्यांच्यावर भारतीय दंड संहितेच्या कलम १२४-अ (राजद्रोह) आणि १५३-अ (दोन गटांत द्वेष पसरवणे) नुसार आरोप ठेवण्यात आले. हा खटला मुंबई उच्च न्यायालयात न्यायाधीश दिनशॉ दावर यांच्यासमोर चालला.
ज्युरीचा पक्षपातीपणा
खटल्यासाठी निवडलेल्या ज्युरीमध्ये ७ युरोपियन आणि २ भारतीय सदस्य होते. टिळकांनी स्वतःचा बचाव स्वतः केला. त्यांनी सलग २१ तास भाषण करून आपले मुद्दे मांडले. परंतु, ७ युरोपियन सदस्यांनी त्यांना दोषी ठरवले, तर २ भारतीय सदस्यांनी त्यांना निर्दोष मानले. बहुमताच्या जोरावर टिळकांना शिक्षा सुनावण्यात आली.
"ज्युरीचा निकाल काहीही असो, मी स्वतःला निर्दोष मानतो. जगाचे नियंत्रण करणारी एखादी उच्च शक्ती असेल, तर तिच्या इच्छेनुसार माझ्या स्वातंत्र्यापेक्षा माझ्या अटकेतूनच माझ्या कार्याचा अधिक प्रसार होईल." — लोकमान्य टिळकांचे ऐतिहासिक उद्गार
मंडालेचा कारावास आणि 'गीतारहस्य'
टिळकांना ६ वर्षांच्या काळ्या पाण्याची शिक्षा देऊन ब्रह्मदेशातील (म्यानमार) मंडाले येथील तुरुंगात पाठवण्यात आले. मंडालेच्या कडक उन्हात आणि एकांतात टिळकांचे आरोग्य खालावले, पण त्यांची बौद्धिक साधना थांबली नाही. तिथेच त्यांनी जगाला दिशा देणारा 'गीतारहस्य' हा ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथात त्यांनी 'कर्मयोगा'चे महत्त्व अधोरेखित केले.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
[accordion title="टिळकांना 'राजद्रोहाची' शिक्षा किती वेळा झाली?"]टिळकांना त्यांच्या हयातीत तीन वेळा राजद्रोहाच्या खटल्यांना सामोरे जावे लागले, त्यापैकी १९०८ ची शिक्षा सर्वात मोठी होती.[/accordion]निष्कर्ष: चिरंतन प्रेरणा
१९०८ ची ती अटक केवळ एका व्यक्तीला तुरुंगात टाकणारी नव्हती, तर ती भारतीय अस्मितेची परीक्षा होती. लोकमान्य टिळकांनी आपल्या बलिदानातून आणि विचारातून जो वणवा पेटवला, त्याचे रूपांतर पुढे पूर्ण स्वराज्यात झाले. आजही त्यांचे 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे' हे वाक्य प्रत्येक भारतीयाला स्फूर्ती देत राहते.
