प्रस्तावना: स्वराज्य जननी राजमाता जिजाऊ
महाराष्ट्राच्या मातीमध्ये ज्या थोर व्यक्तींनी आपल्या कर्तृत्वाने इतिहास घडवला, त्यामध्ये राजमाता जिजाबाई यांचे स्थान अग्रगण्य आहे. दरवर्षी १७ जून रोजी आपण या महान माऊलीची पुण्यतिथी साजरी करतो. जिजाऊ केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता नव्हत्या, तर त्या स्वराज्याच्या खऱ्या अर्थाने शिल्पकार आणि मार्गदर्शक होत्या. त्यांच्या प्रेरणेतूनच या भूमीवर 'हिंदवी स्वराज्य' उभे राहिले.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: गुलामगिरीचा अंधकार
१७ व्या शतकातील महाराष्ट्र आदिलशाही, निजामशाही आणि मुघलांच्या जुलमी राजवटीत भरडला जात होता. स्त्रियांची अब्रू धोक्यात होती आणि शेतकऱ्यांचे हाल होत होते. अशा काळात जिजाऊंचा जन्म १५९८ मध्ये सिंदखेड राजा येथे लखुजी जाधव यांच्या घरी झाला. राजवैभवात वाढूनही त्यांच्या मनात परकीय सत्तेविरुद्ध चीड होती.
जिजाऊंच्या जीवनातील महत्त्वाचे टप्पे
| वर्ष | घटना | महत्व |
|---|---|---|
| १५९८ | सिंदखेड राजा येथे जन्म | शक्तिशाली जाधव घराण्यात जन्म. |
| १६०५ | शहाजीराजे भोसले यांच्याशी विवाह | दोन बलाढ्य घराण्यांची युती. |
| १६३० | शिवनेरीवर शिवरायांचा जन्म | स्वराज्याच्या स्वप्नाचा उदय. |
स्वप्न स्वराज्याचे: जिजाऊंचे संस्कार
शहाजीराजे जेव्हा दक्षिण दिग्विजयासाठी जात असत, तेव्हा जिजाऊंनी पुण्यातील जहागिरीची जबाबदारी समर्थपणे सांभाळली. त्यांनी पुण्याचा कायापालट केला. एकेकाळी ओसाड झालेल्या पुण्यावर त्यांनी सोन्याचा नांगर फिरवला आणि तिथल्या जनतेला विश्वास दिला की, हे तुमचे राज्य आहे. त्यांनी शिवरायांना केवळ युद्धकलाच शिकवली नाही, तर रामायण आणि महाभारतातील कथा सांगून त्यांच्यात न्यायाची आणि पराक्रमाची बीजे पेरली.
"परकीयांची चाकरी करण्यापेक्षा स्वतःचे स्वतंत्र राज्य असावे, हा विचार जिजाऊंनी शिवरायांच्या मनात रुजवला."
प्रशासकीय कौशल्य आणि न्यायदान
जिजाऊंच्या काळात 'न्याय-निवाडा' अत्यंत पारदर्शक होता. गावात काही तंटा झाला तर जिजाऊ स्वतः त्यात लक्ष घालत असत. रयतेवर अन्याय करणाऱ्या वतनदारांना त्यांनी कधीही क्षमा केली नाही. त्यांनी स्थापन केलेली पंचायत व्यवस्था आजही आदर्श मानली जाते.
जिजाऊंची शिकवण आणि तत्वे
- रयतेचे कल्याण: सत्तेचा वापर सामान्य माणसाच्या भल्यासाठीच झाला पाहिजे.
- स्त्री सन्मान: स्वराज्यात स्त्री ही सन्मानाची आणि आदराची व्यक्ती मानली गेली पाहिजे.
- कृषी विकास: शेतकऱ्यांना बी-बियाणे पुरवणे आणि सिंचनाची सोय करणे यावर त्यांनी भर दिला.
अखेरचा प्रवास: पाचाड येथील विसावा
६ जून १६७४ रोजी शिवरायांचा राज्याभिषेक झाला. आपले पुत्र छत्रपती झाले, हे पाहण्याचे जिजाऊंचे स्वप्न पूर्ण झाले. या ऐतिहासिक घटनेनंतर अवघ्या ११ दिवसांनी, म्हणजे १७ जून १६७४ रोजी पाचाड येथे या महान माऊलीने जगाचा निरोप घेतला. पाचाड येथे त्यांची समाधी आजही आपल्याला स्वराज्याची आठवण करून देते.
