🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. अर्जुन, जो एरवी अत्यंत पराक्रमी आणि शूर आहे, तो आता मोह आणि करुणेच्या गर्तेत अडकला आहे. ज्याप्रमाणे एखादा शक्तिशाली हत्ती चिखलात रुतल्यावर हतबल होतो आणि आपली शक्ती विसरतो, त्याप्रमाणे अर्जुन आपल्या कर्तव्यापासून विचलित झाला आहे. ही ओवी मानवी मनाच्या अशा अवस्थेचे दर्शन घडवते जिथे बुद्धी मोहामुळे कुंठित होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा आपण अर्जुनासारखे 'मोहात' असतो. अशा वेळी स्वतःच्या शक्तीवर विश्वास ठेवून योग्य मार्गदर्शनाची (गुरूची) गरज असते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे येणारे उत्तर विसरणे, अशा वेळी शांत राहून मन एकाग्र करणे आवश्यक असते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्र राजाला अर्जुनाच्या विषादग्रस्त आणि गोंधळलेल्या अवस्थेचे वर्णन करून सांगत आहे.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील संवादाचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला खडसावत आहेत की, ऐन युद्धाच्या वेळी तू असा भ्रमित का झाला आहेस? हे वागणे तुझ्यासारख्या शूरवीराला शोभणारे नाही. जेव्हा माणूस मोहामुळे आपल्या कर्तव्यापासून विचलित होतो, तेव्हा तो स्वतःचीच फसवणूक करत असतो. स्वतःच्या क्षमतेचा आणि धर्माचा विसर पडणे हेच अधःपाताचे लक्षण आहे, असे माउली येथे सुचवतात.

कठीण प्रसंगात घाबरून जाऊन आपल्या जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे म्हणजे स्वतःची फसवणूक करणे होय. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडणे हे 'अनुचित' आहे; त्याने आपल्या कष्टाचा आणि ध्येयाचा विचार करून संकटाचा सामना केला पाहिजे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या युद्ध सोडण्याच्या निर्णयावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतात आणि त्याला त्याच्या कर्तव्याची आठवण करून देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे गुपित स्पष्ट करतात. जो मनुष्य बाह्यतः कर्म करत असतानाही अंतर्यामी 'मी कर्ता नाही' या भावनेत स्थिर असतो, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य केवळ शरीर स्थिर ठेवून मनात संकल्पांचे कर्म करत असतो, तो अकर्मात कर्म करतो. या दोन्हीतील सूक्ष्म भेद जो ओळखतो, तोच खरा ज्ञानी होय. ही स्थिती प्राप्त होणे म्हणजेच ज्ञानाची पराकाष्ठा आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ: एखादे सामाजिक कार्य करताना स्वतःच्या प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता ते निस्वार्थपणे करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.