🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःहून नवीन कर्मे निर्माण करण्यापेक्षा, जी कर्मे शास्त्रानुसार योग्य (उचित) आहेत आणि जी परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात नैसर्गिकरित्या आपल्यासमोर आली आहेत, तीच कर्मे करावीत. ही कर्मे करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा 'मला याचे काय फळ मिळेल' असा हेतू नसावा. जेव्हा आपण केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर ते मोक्षाचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखादा विद्यार्थी अभ्यास करत असेल, तर त्याने 'मला पहिला नंबरच हवा' या हव्यासापोटी न वाचता, 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने अभ्यास करावा. यामुळे तणाव कमी होतो आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहून कर्तव्य कसे पार पाडावे, याचे मार्गदर्शन केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट करतात. आत्मा हा 'नित्य' आहे, म्हणजे त्याचा कधीही नाश होत नाही. तो 'सर्वगत' आहे, म्हणजे तो विश्वातील प्रत्येक कणात व्यापलेला आहे. 'अचिंत्य' म्हणजे मानवी बुद्धी किंवा तर्कशक्तीने त्याचे पूर्ण आकलन होऊ शकत नाही. तो 'अद्वैत' आहे, याचा अर्थ त्याच्याशिवाय दुसरे काहीही नाही आणि तो 'अनादि सिद्ध' आहे, म्हणजे तो कोणाकडून निर्माण झालेला नसून तो स्वतःच अनादिकाळापासून अस्तित्वात आहे. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी आत्म्याचे हे अविनाशी रूप कळावे, हा यामागचा उद्देश आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा भीती वाटते, तेव्हा आपल्यातील हा अमर आत्मा ओळखावा. उदाहरण: परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी, आपण स्वतःला अपयशी न मानता आपल्यातील आंतरिक शक्तीवर विश्वास ठेवून पुन्हा प्रयत्न करणे.

आत्मा हा अविनाशी आणि नित्य आहे, हे सांगून मृत्यू केवळ शरीराचा होतो आत्म्याचा नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्वाच्या अगाधतेचे वर्णन करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, आत्म्याचे स्वरूप हे स्वयंप्रकाशित आहे, परंतु ते मानवी बुद्धीच्या कक्षेबाहेर आहे. आपली बुद्धी ही केवळ दृश्य जगाचे आणि तर्काचे आकलन करू शकते. ज्याप्रमाणे डोळा स्वतःला पाहू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या बुद्धीला आत्म्याकडून चेतना मिळते, ती बुद्धी त्या मूळ आत्म्याला पाहू शकत नाही. हे स्वरूप केवळ अनुभूतीचे आहे, विचारांचे नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने किंवा तर्काने सोडवण्याचा प्रयत्न करतो. पण काही गोष्टी जसे की शांती, प्रेम आणि आत्मिक समाधान हे केवळ बुद्धीने समजत नाहीत, तर ते अनुभवावे लागतात. उदाहरणार्थ: एखाद्या संकटात शांत राहून अंतरात्म्याचा आवाज ऐकणे हे केवळ तर्कापेक्षा जास्त महत्त्वाचे ठरते.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप बुद्धीच्या पलीकडचे आणि अगाध कसे आहे, हे समजावून सांगत आहेत.