🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थिर बुद्धीचे (व्यवसायात्मिका बुद्धी) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे गंगेचा प्रवाह कितीही अडथळे आले तरी शेवटी समुद्रालाच जाऊन मिळतो, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाची बुद्धी केवळ एकाच ध्येयावर म्हणजे परमात्म्यावर केंद्रित असते. ती अनेक विषयांत भरकटत नाही. ज्याची बुद्धी स्थिर नाही, त्याचे विचार अनेक दिशांना विखुरलेले असतात, परंतु ज्ञानी माणसाचे सर्व विचार एकाच ध्येयाकडे प्रवाहित होतात.

आपल्या जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठायचे असेल, तर आपले लक्ष विचलित होऊ न देता गंगेच्या प्रवाहासारखे एकाग्र राहावे. उदाहरणार्थ, स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाकडे लक्ष न देता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे यश मिळवून देते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर आणि एकाग्र बुद्धीचे महत्त्व ज्ञानेश्वर माऊलींच्या ओवीतून समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे छंद (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. जीवनात जे कर्म प्राप्त झाले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) व शास्त्रसंमत (विहित) आहे, तेच आचरणात आणले पाहिजे. स्वैराचार सोडून कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपल्याला अनेकदा एखादे काम करायचा कंटाळा येतो किंवा ते आवडत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी 'मनोधर्म' (मनाची लहर) बाजूला ठेवून 'विहित कर्म' म्हणून अभ्यास केला पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वतःच्या मनाच्या लहरी सोडून विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक मोठा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक सामर्थ्यवान, ज्ञानी किंवा प्रतिष्ठित असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक 'प्रमाण' (Standard) म्हणून पाहते. सामान्य माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे ठरवण्यासाठी अनेकदा शास्त्रांपेक्षा मोठ्या माणसांचे वागणे जास्त महत्त्वाचे वाटते. जर एखाद्या थोर व्यक्तीने एखादा मार्ग स्वीकारला, तर समाज विचार न करता त्याच मार्गाचे अनुकरण करतो. म्हणून, समाजात सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि लोकांना सन्मार्गावर नेण्यासाठी ज्ञानी माणसाने स्वतःच्या आचरणातून आदर्श घालून देणे आवश्यक आहे.

जर घरातील मोठ्या व्यक्तींनी किंवा शाळेतील शिक्षकांनी शिस्त पाळली आणि खोटे बोलणे टाळले, तर मुलेही त्यांचेच पाहून आपोआप शिस्तप्रिय आणि सत्यवादी बनतात. 'आधी केले मग सांगितले' या उक्तीप्रमाणे वागणे म्हणजे या ओवीचा सराव होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, ज्ञानी माणसाने आपली कर्तव्ये चोख का पार पाडली पाहिजेत, कारण समाज त्यांच्याच पावलावर पाऊल ठेवून चालत असतो.