🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कमळाचे पान किंवा कमळ पाण्यात असूनही पाण्यापासून अलिप्त असते, त्याला पाणी स्पर्श करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडतो. परंतु, ही कर्मे करताना त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार (कर्तेपण) नसतो. तो कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही आणि स्वतःला कर्माचा मालक समजत नाही. यामुळे तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहतो. तो संसारात एका खेळाडू प्रमाणे मुक्तपणे वावरतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न बाळगल्यास आपल्याला कामाचा ताण येत नाही आणि आपण आनंदी राहतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अलिप्ततेचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाची अत्यंत सोपी पण खोल व्याख्या सांगतात. त्यांच्या मते, केवळ पुस्तकी माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. ज्या विचारांमुळे किंवा ज्या साधनेमुळे माणसाचे अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) निर्मळ होते, ज्यातून काम-क्रोधादी विकार गळून पडतात, तेच खरे ज्ञान आहे. हे ज्ञान आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग सुलभ करते आणि मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढते.

दैनंदिन जीवनात आपण खूप माहिती वाचतो, पण जर त्या माहितीने आपला स्वभाव सुधारला नाही, तर ते खरे ज्ञान नाही. उदाहरणार्थ, जर आपण 'प्राणिमात्रांवर दया करावी' हे शिकलो आणि प्रत्यक्षात तसे वागू लागलो, तरच ते ज्ञान आपल्या अंतःकरणाला शुद्ध करते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला खऱ्या ज्ञानाचे स्वरूप आणि त्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या स्वधर्मानुसार प्राप्त झालेली विहित कर्मे अत्यंत निष्ठेने आणि एकाग्र चित्ताने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर उलट ते आपल्याला मोक्षाच्या (परम पुरुषार्थाच्या) मार्गावर घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाकडे आपले कर्तव्य म्हणून पहावे. परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, दररोजचा अभ्यास मनापासून केल्यास यश नक्कीच मिळते.

परम पुरुषार्थ प्राप्त करण्यासाठी विहित कर्मांचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज सांगत आहेत.