🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, एकदा का मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान झाले की, अज्ञानामुळे निर्माण झालेला मोह पूर्णपणे नष्ट होतो. ज्याप्रमाणे सूर्योदय झाल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे शुद्ध ज्ञानाच्या प्रकाशात संभ्रम टिकू शकत नाही. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी जो मोह झाला होता, तो केवळ अज्ञानामुळे होता, आणि हे ज्ञान तो मोह मुळासकट उपटून टाकेल असे आश्वासन येथे दिले आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे पूर्ण आणि सत्य ज्ञान मिळवतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती आणि गोंधळ दूर होतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास पूर्ण झाला की मनातील भीती निघून जाते आणि आत्मविश्वास येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण करत आहेत की ज्ञानाने मोह कसा नष्ट होतो.

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करत आहेत. कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन अत्यंत व्याकुळ झाला आहे. त्याच्या चित्ताला (मनाला) जणू काही टोचल्यासारखे दुःख होत आहे. जेव्हा माणसाचे मन मोहाने ग्रासले जाते, तेव्हा त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती नष्ट होते. अर्जुनाला येथे 'स्वधर्म' (कर्तव्य) आणि 'मोह' (नातेसंबंध) यातील फरक समजेनासा झाला आहे. ही अवस्था केवळ अर्जुनाची नसून, जीवनात कठीण प्रसंगी गोंधळलेल्या प्रत्येक मानवाची असते.

जेव्हा आपण जीवनात मोठ्या संकटात असतो आणि निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा गोंधळून न जाता मार्गदर्शकाचा सल्ला घ्यावा. उदाहरण: करिअर निवडताना किंवा मोठ्या वादात पडल्यावर काय योग्य आहे हे सुचत नाही, तेव्हा शांत राहून विचार करणे गरजेचे असते.

कुरुक्षेत्रावर आपल्या स्वकीयांना पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेली व्याकुळता आणि कर्तव्याबद्दलचा गोंधळ येथे व्यक्त झाला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले योग्य (उचित) आणि शास्त्राने विहित केलेले कर्तव्य कर्मच केले पाहिजे. हे कर्म करताना मनात कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता, ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. फळाचा त्याग करणे म्हणजे कर्माचा त्याग करणे नव्हे, तर कर्माच्या परिणामांवरील आसक्ती सोडणे होय. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून कर्मावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म अधिक शुद्ध आणि प्रभावी होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना निकालाची चिंता करण्याऐवजी कामाच्या दर्जावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'फळत्याग' करून कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्याचे स्पष्टीकरण देतात की मनुष्याने कर्म कसे करावे.