←
मंगळवार, 13 जानेवारी 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 91

जेणें अज्ञानें व्यापिलें । तें ज्ञानेंचि नाशिले । मग आत्मस्वरूप प्रकाशिलें । आपणया आपण ॥९१॥

जेणे अज्ञाने व्यापिले । ते ज्ञानेचि नाशिले । मग आत्मस्वरूप प्रकाशिले । आपणया आपण ॥

"That which was pervaded by ignorance, was destroyed by knowledge; then the self-form illuminated itself to itself."

अज्ञानें Noun
Ajnane
अज्ञानाने
By ignorance
व्यापिलें Verb
Vyapile
व्यापलेले किंवा वेढलेले
Pervaded or covered
ज्ञानेंचि Noun
Jnanenchi
ज्ञानानेच
Only by knowledge
नाशिले Verb
Nashile
नष्ट केले
Destroyed
आत्मस्वरूप Noun
Atmaswarupa
स्वतःचे खरे स्वरूप
True nature of self
प्रकाशिलें Verb
Prakashile
प्रकाशित झाले
Illuminated

💡 अर्थ

जिस अज्ञान ने आत्मा को ढका था, वह ज्ञान के द्वारा नष्ट हो गया; तब आत्मस्वरूप स्वयं को ही प्रकाशित करने लगा।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्यावर अज्ञानाचा पडदा असतो, तोपर्यंत त्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख पटत नाही. जेव्हा गुरूंच्या उपदेशाने किंवा साधनेने आत्मज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा ते अज्ञान मुळासकट नष्ट होते. जसा सूर्य उगवल्यावर अंधार नाहीसा होतो आणि सर्व वस्तू स्पष्ट दिसतात, तसेच ज्ञानामुळे आत्मस्वरूप स्वतःलाच प्रकाशित करते. यात कोणत्याही बाह्य प्रकाशाची किंवा पुराव्याची गरज उरत नाही, कारण आत्मा हा स्वयंप्रकाशित आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीबद्दल चुकीचा समज (अज्ञान) करून घेतो, तेव्हा आपल्याला भीती किंवा दुःख वाटते. पण जेव्हा सत्य (ज्ञान) समजते, तेव्हा मन शांत होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, आणि टॉर्चच्या प्रकाशात ती दोरी आहे हे समजणे हे ज्ञान आहे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानामुळे अज्ञानाचा नाश होऊन आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 288

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥

जैसा समुद्रु भरला । तरी मर्यादा न सांडी भला । आणि सरितांही ओघु आणिला । तरी न वाढे ॥

"As the ocean is full, yet does not cross its limits; and even if rivers bring their flow, it does not increase."

समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
मर्यादा Noun
Maryada
सीमा किंवा नियम
Boundary or limit
सांडी Verb
Sandi
सोडणे
To abandon or leave
सरितांही Noun
Saritanhi
नद्यांचा
Of the rivers
ओघु Noun
Oghu
प्रवाह
Flow or current
वाढे Verb
Vadhe
वाढणे
To increase

💡 अर्थ

जैसे समुद्र सब ओर से जल से भरा होने पर भी अपनी मर्यादा नहीं छोड़ता और नदियों के आने पर भी बढ़ता नहीं, वैसे ही ज्ञानी पुरुष विषयों के आने पर भी विचलित नहीं होता।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा स्वभावतःच पूर्ण असतो. पावसाळ्यात अनेक नद्या वेगाने समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा त्यात अतिरिक्त वाढ होत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या अंतःकरणात सर्व प्रकारचे विषय किंवा भोग प्रवेश करतात, पण तो त्यांच्यामुळे विचलित होत नाही, तोच खरी शांती प्राप्त करतो. आत्मस्वरूपात तृप्त असल्यामुळे त्याला बाह्य गोष्टींची हाव उरत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या आयुष्यात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्राप्रमाणे शांत राहावे. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि कमी मिळाले म्हणून खचून जाऊ नये, तर मनाचा समतोल राखावा.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाच्या स्थिर बुद्धीचे आणि त्याच्या मनाच्या अथांगतेचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 37

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥

तरी अज्ञानाचेनि मूळें । जे कर्म वाढले असे प्रबळें । तें ज्ञानाग्नीचेनि ज्वाळें । भस्म होईल ॥

"As a blazing fire turns firewood to ashes, O Arjuna, so does the fire of knowledge burn to ashes all reactions to material activities."

अज्ञानाचेनि Noun
ajñānācēni
अज्ञानामुळे
due to ignorance
मूळें Noun
mūḷēṃ
मुळापासून
from the root
प्रबळें Adjective
prabaḷēṃ
सामर्थ्यवान
powerful
ज्ञानाग्नीचेनि Noun
jñānāgnīcēni
ज्ञानाच्या अग्नीने
by the fire of knowledge
भस्म Noun
bhasma
राख
ashes
होईल Verb
hōīla
होईल
will become

💡 अर्थ

जैसे प्रज्वलित अग्नि लकड़ी को राख कर देती है, वैसे ही ज्ञान की अग्नि सभी कर्मों को भस्म कर देती है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, अज्ञानामुळे निर्माण झालेली आणि वाढलेली जी कर्मे आहेत, ती ज्ञानाच्या प्रकाशात टिकू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे लाकडाचा ढीग कितीही मोठा असला तरी अग्नीचा एक छोटासा ठिणगी त्याला राख करू शकते, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा उदय झाला की संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण या सर्व कर्मांचे बंधन नष्ट होते. ज्ञान हे कर्माच्या मुळावरच घाला घालते, कारण कर्म हे अज्ञानावर आधारित असते. जेव्हा 'मी देह आहे' हे अज्ञान जाते आणि 'मी आत्मा आहे' हे ज्ञान होते, तेव्हा कर्माची फळे चिकटत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे पूर्ण ज्ञान मिळते, तेव्हा त्याबद्दलची भीती आणि चुकीच्या कृती थांबतात. उदाहरणार्थ, गणिताचे सूत्र समजले की कठीण वाटणारे गणित सोपे होते आणि भीती नष्ट होते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य आणि त्याचे कर्मावर होणारे परिणाम समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा