🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत प्रभावी उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्मे सोडू नयेत, तर ती अगत्याने करावीत. मात्र, ती करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून द्यावी. ज्याप्रमाणे एखादे बी विस्तवात भाजले (दग्ध केले) आणि मग ते जमिनीत पेरले, तर त्यातून पुन्हा अंकुर फुटत नाही आणि ते बी संपून जाते; त्याचप्रमाणे फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म 'अकर्म' होते. असे कर्म करणाऱ्याला संसाराच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही, कारण त्या कर्माचे फळ देण्याची शक्ती नष्ट झालेली असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला बक्षीस मिळेल का?' याचा विचार करण्यापेक्षा, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यशही मिळते.

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे, याचे मार्गदर्शन माउली या ओवीतून करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा संदेश स्पष्ट करतात की, सृष्टीतील चार वर्णांची व्यवस्था ही कोणा एका व्यक्तीने लादलेली नसून ती निसर्गतः व्यक्तीच्या अंगी असलेल्या 'सत्त्व, रज आणि तम' या गुणांवर आणि त्यांच्या कर्मांवर आधारित आहे. जरी ही संपूर्ण सृष्टी आणि त्यातील नियम ईश्वराने बनवले असले, तरी ईश्वर स्वतः त्या कर्मांच्या फळांपासून अलिप्त असतो. तो 'अकर्ता' आहे. माणसानेही आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून दिले पाहिजे, हा यातील मुख्य उपदेश आहे.

आपल्या कामात नैपुण्य मिळवणे आणि ते निस्वार्थ भावनेने करणे. उदाहरण: वर्गातील मॉनिटरने आपली जबाबदारी पार पाडताना 'मी मोठा आहे' असा गर्व न करता सर्वांच्या हितासाठी काम करावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सृष्टीतील गुण-कर्मावर आधारित व्यवस्थेची माहिती देत असून स्वतःचे अकर्तेपण स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून उभे ठाकले आहे, त्याचा त्याग करू नये. ज्ञानी माणसाने देखील जगासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी आपली विहित कर्तव्ये (जी शास्त्राला धरून आहेत) अत्यंत निष्ठेने केली पाहिजेत. कर्माचा कंटाळा न करता किंवा फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेतून कृती करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला, तरी त्याने 'हे माझे कर्तव्य आहे' असे समजून ते पूर्ण केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना एखादे कठीण काम समोर आले तर ते टाळण्यापेक्षा, ते आपली जबाबदारी समजून पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज जीवनातील कर्तव्ये कशी पार पाडावीत आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त होणाऱ्या कर्माचे महत्त्व काय आहे, हे स्पष्ट करत आहेत.